Frankfurt nieuwe hoofdstad van Europa

Vandaag vier jaar geleden schoot de ECB in crisismodus. Sindsdien is de rol van de bank tegen wil en dank politieker geworden. Italië vreest inmiddels geregeerd te worden vanuit Frankfurt.

A woman buys fruit in a market in downtown Rome August 5, 2011. Italy's economy posted a modest acceleration in its chronically low growth in the second quarter, while a slump in output in June added to signs the upturn is already over and activity will slow in the second half. REUTERS/Tony Gentile (ITALY - Tags: POLITICS BUSINESS FOOD) REUTERS

ECB steeds politieker

Zuid-Europese hoofdsteden onder politieke curatele van Frankfurt. Vanuit de kantoorkolos aan de Kaiserstrasse dicteren de rekenmeesters van de Europese Centrale Bank hoe probleemlanden in de eurozone moeten bezuinigen. Nu de ECB op grote schaal Italiaanse en Spaanse staatsobligaties koopt in ruil voor bezuinigingsmaatregelen, is dat langzaamaan het angstbeeld aan het worden in landen als Italië.

Afgelopen donderdag was daarvan nog weinig merkbaar: toen hield premier Berlusconi een speciaal ingelaste rede in het parlement, waarin hij geen enkele nieuwe maatregel aankondigde om de enorme staatsschuld van zijn land aan te pakken. Maar al een dag later, op vrijdagavond, trad Berlusconi weer voor de camera’s op. Toen kondigde hij ineens wél stappen aan: het streven naar begrotingsevenwicht in 2013 in plaats van 2014, verankering van begrotingsevenwicht in de grondwet, liberalisering van de economie en hervorming van de arbeidsmarkt.

Het verschil tussen beide optredens was een brief uit Frankfurt. In de brief, waarschijnlijk vrijdagmorgen verstuurd door ECB-chef Jean- Claude Trichet, stonden precies dezelfde maatregelen. Volgens de Italiaanse krant Corriere della Sera was de brief, door de krant betiteld als een „regeringsprogramma”, ook ondertekend door de Italiaanse centrale bank-gouverneur Mario Draghi, die Trichet in november moet opvolgen. De handtekening van Draghi moet in Rome extra indruk hebben gemaakt.

Daarbij kwam zware politieke druk van de Duitse bondskanselier Merkel, die al langer aandringt op grotere Italiaanse inspanningen, en van de Franse president Sarkozy, die vreest voor het overslaan van de crisis naar zijn eigen land. Zij lijken nauw betrokken te zijn geweest bij de brief van de ECB. Impliciet verwezen ze ernaar in hun gemeenschappelijke verklaring over de crisis op zondag.

Berlusconi’s volte-face na de brief van Trichet leidt bij kranten en bij de oppositie tot de conclusie dat Italië zijn soevereiniteit is kwijtgeraakt aan Frankfurt, Berlijn en Parijs. ‘Palazzo Merkel’, is de titel van een hoofdredactioneel commentaar van de krant La Repubblica. „Italië staat op dit moment onder voogdij van de EU en een land onder voogdij is niet vrij en democratisch,” zegt Antonio di Pietro, leider van de kleine oppositiepartij Italië van Waarden.

De politiekere rol van de ECB verschilt met de aanpak aan het begin van de crisis, vandaag exact vier jaar geleden. De inspanningen van de ECB waren uitzonderlijk, het was immers crisistijd. Die maatregelen behoorden wel tot traditioneel monetair beleid. Toen injecteerde de ECB 95 miljard euro in de geldmarkt in een, uiteindelijk futiele, poging een kredietcrisis te voorkomen. In dezelfde week volgden injecties van 61 en 47 miljard. Dat was het begin.

De afgelopen jaren heeft de ECB veel meer gedaan. De rente werd historisch laag gehouden en banken konden haast onbeperkt aankloppen voor liquiditeitssteun. Om het nog makkelijker te maken voor banken kredieten van de ECB te verkrijgen, verlaagde de ECB de eisen voor het onderpand. Zo konden banken tijdens het hoogtepunt van de crisis onderpand gebaseerd op risicovolle leningen bij de ECB inbrengen. Gewone, commerciële banken wilden mijlenver van deze producten blijven.

De ECB begon een politiekere rol in te nemen toen ze staatsobligaties van individuele Europese landen ging opkopen. De centrale bank begon vorig jaar juni met het kopen van Griekse, Portugese en Ierse obligaties. Inmiddels heeft de ECB 74 miljard euro aan obligaties op de balans staan. De standaardlezing van de ECB is dat dit niet puur monetair beleid is, maar dient om het monetair beleid van de ECB beter te laten werken. De lage rente en de noodmaatregelen voor banken hebben weinig zin als de obligatiemarkt de rust verstoort. Daarom is ingrijpen volgens de ECB gerechtvaardigd.

Maar door voor tientallen zo niet honderden miljarden in te grijpen op de obligatiemarkten van Spanje en Italië in ruil voor bezuinigen verschuift de rol van de ECB opnieuw. Vooralsnog blijkt de interventie wel effectief. De rente van Spaanse en Italiaanse obligaties daalden vanochtend verder. Monetaire haviken zullen de werkwijze van de ECB zien als ongewenste monetaire financiering. Door de ingreep kunnen Italië en Spanje hun staatsschuld weliswaar goedkoper bekostigen, maar dat is van oudsher geen taak van de centrale bank om begrotingssteun te geven. Ze zullen gruwen van het idee dat niet gekozen centralebankiers politieke keuzes als bezuinigingen opleggen. Dat staat niet in de statuten van de ECB. .