Berlijn krijgt eindelijk een vliegveld met stijl

Berlijn had tot voor kort drie vliegvelden, nu nog twee en over een jaar is er slechts één over. Maar wel een grote: Herzlich willkommen auf Flughafen Berlin Brandenburg Willy Brandt.

Een tafereel op het Berlijnse station Schönefeld, waar S-Bahn 9 na een uurtje boemelen uit het stadscentrum is aangekomen. Passagiers voor luchthaven Schönefeld krijgen van een barse omroeper de opdracht uit te stappen. Een Amerikaans stel met grote koffers kijkt verdwaasd rond. „Waar is onze terminal?”, roept de man zenuwachtig. Een perronwachter wijst naar een donkere, schuin aflopende toegang tot een ondergronds gangenstelsel. Hij zegt in het Engels met sterk Duits accent: „Daarheen en alsmaar rechtdoor lopen.”

Welkom op Flughafen Schönefeld, het ongemakkelijkste vliegveld van Duitsland.

Het is nu nauwelijks voorstelbaar, maar over minder dan een jaar gaat hier een compleet nieuwe luchthaven open. Dan is dit niet langer Schönefeld, maar Berlin Brandenburg Airport Willy Brandt. Tegen die tijd moet het West-Berlijnse vliegveld Tegel gesloten zijn. Zoals in 2008 Tempelhof – van de historische luchtbrug op Berlijn – dicht moest en geofferd werd aan die nieuwe luchthaven die heel Berlijn en verre omgeving moet bedienen.

De sluiting van drie vliegvelden en de aanleg van één nieuwe luchthaven is als totaalproject zo omvangrijk, duur en ingewikkeld, dat het moeiteloos te omschrijven valt als de grootste uitdaging voor Berlijn sinds de val van de Muur in 1989.

Op 3 juni 2012 moet Berlin Brandenburg Airport Willy Brandt in gebruik worden genomen. „De countdown voor ons nieuwe vliegveld loopt”, zegt de Berlijnse burgemeester Klaus Wowereit met gevoel voor dramatiek. Willy Brandt (1913-1992) was een illustere voorganger van Wowereit. Eens burgemeester van West-Berlijn, later kanselier van de Bondsrepubliek.

De nieuwe luchthaven moet de chronisch onderontwikkelde Berlijnse economie de komende decennia een impuls geven. Alle hoop van de hoofdstad is op Berlin Airport gevestigd. De stad heeft een hoge werkloosheid en een nijpend gebrek aan grote industrieën. De nieuwe luchthaven moet dat gemis deels goedmaken. Veertigduizend banen moet Berlin Airport opleveren. Het moet een draaischijf worden voor Midden- en Oost-Europa; een plek waar het bedrijfsleven zich thuis voelt. Of dat zal lukken, is nog maar de vraag. Tot nu toe loopt het niet storm met bedrijven die zich hier willen vestigen. Maar dat kan nog komen.

De voortekenen zijn gunstig. Wat momenteel ontstaat aan de zuidoostelijke rand van Berlijn bij het oude Schönefeld, ooit luchthaven van de DDR, heeft internationale allure en herinnert in niets aan de communistische arbeiders- en boerenstaat.

Passagiers merken daar nu nog weinig van. Wie op Schönefeld aankomt, belandt in een soort tijdmachine. Panden uit de Oost-Duitse tijd met aanpassingen uit latere jaren worden afgewisseld met nieuwe maar provisorische loodsen waar ingecheckt kan worden. Tussen de gebouwen is een kraampje neergezet waar curryworst wordt verkocht. Pal naast de ingang van de aankomsthal staat de buurtbus klaar. Taxichauffeurs wachten op klanten. Als reiziger moet je een zoektocht maken naar de trein en de S-Bahn. Alles ademt een sfeer van opgelapt verval.

Een paar kilometer verderop nadert de nieuwe luchthaven zijn voltooiing. Naar een ontwerp van de Duitse architect Meinhard von Gerkan verrijzen hier een ultramoderne aankomst- en vertrekhal plus omringende bedrijfspanden; een efficiënt maar stijlvol ensemble dat gekarakteriseerd wordt door licht en lucht. Er wordt volop gebouwd – de aannemers hebben nog tien maanden – maar de hoofdgebouwen staan er en zijn het aanzien meer dan waard.

Gerkan (76) ontwierp eerder voor Berlijn het door velen bewonderde, nieuwe Hauptbahnhof, het centraal station. Hij is ook bekend geworden door zijn ontwerpen voor de vliegvelden van Hamburg, Stuttgart en Berlijn-Tegel. Begin jaren zeventig, toen de stad nog gedeeld was, tekende Gerkan de uitbreiding van Tegel en gaf het de uitstraling en flair van het vrije westen.

Von Gerkan, Wowereit en Rainer Schwarz, de directeur van Berlin Airport, stonden laatst apetrots de hoofdstedelijke pers te woord. Schwarz ontweek handig lastige vragen over vliegtuiglawaai en de matige toeloop van investeerders. „Hier ontstaat”, zei hij, „een ultramoderne luchthaven die deze stad verdient en waar de wereld ons om benijdt”.

Berlijn was een paar jaar geleden een stad met drie verouderde en deels overbelaste vliegvelden. Het mooiste en nauwelijks nog praktisch te noemen Tempelhof is het eerste dichtgegaan. Nu dartelen de konijnen op het immense terrein van deze historische stadsluchthaven. Er wordt gepicknickt, gevliegerd, gefietst. Van de eerste half-legale volkstuintjes worden tomaten geoogst. In het midden moet een landschapspark ontstaan, waarbij de Nederlandse architect Eelco Hooftman is betrokken. Hij ontwierp een zestig meter hoge berg die als klimwand kan worden gebruikt. Volgens Hooftman moet Tempelhof „de outdoor woonkamer van Berlijn worden”.

Tegel, dat met een capaciteit van 14,5 miljoen passagiers nu overbelast is, gaat dicht als Berlin Airport is geopend en functioneert. Over het toekomstig gebruik van de grond van Tegel wordt nog gediscussieerd. Het Berlijnse stadsbestuur droomt van een nieuw centrum voor technologisch onderzoek en hightechproductie. Het bedrijfsleven wacht af. Duitse ondernemingen zeggen wel dat Berlijn potentie heeft en een aantrekkelijke vestigingsstad is, maar handelen daar vooralsnog niet naar.

Berlijn zit over een jaar met, het oude Schönefeld meegeteld, drie ongebruikte vliegvelden zonder duidelijke bestemming. De totale kosten van Berlin Brandenburg Airport Willy Brandt, dat binnenkort 27 tot 30 miljoen passagiers per jaar kan verwerken, bedragen tegen de vier miljard euro, inclusief de afschrijvingen op de oude vliegvelden. Dat is veel geld voor een arme stad als Berlijn. De hoofdstedelijke begroting is al jaren overbelast. Burgemeester Wowereit heeft daar ooit een positieve draai aan proberen te geven. „We zijn arm maar sexy”, luidde zijn typering.

Voor de nieuwe luchthaven zijn hele dorpen platgewalst. De maatschappelijke weerstand was en is aanzienlijk. Nog steeds wordt met omwonenden gesteggeld over de aanvliegroutes en het lawaai dat Berlin Airport mag produceren. De Berlijners die last krijgen van de nieuwe en aanzienlijk drukkere aanvliegroutes zien hun kans. Het verschijnsel burgerlijke ongehoorzaamheid heeft sinds een uit de hand gelopen stationsproject in de stad Stuttgart vleugels gekregen. „Het beperken van vliegtuiglawaai heeft voorrang boven de economische belangen”, zegt een woordvoerder van het burgerinitiatief ‘Keine Flugrouten über Berlin’.

Afgezien van het lawaai blijft het grote knelpunt voor de nieuwe luchthaven het aantrekken van firma’s. Het aantal bedrijven dat naar Schönefeld en omgeving komt, blijft achter bij de verwachtingen. Verantwoordelijk voor de economische ontwikkeling van de vliegveldregio is Axel Arendt, die z’n sporen heeft verdiend in het internationale bedrijfsleven. Tegen de Berlijnse Tagesspiegel zei hij dat het gebied in de wijde omtrek van de luchthaven „een krachtencentrum” moet worden. Arendt gelooft heilig in het succes van de streek, maar zijn optimisme kan niet verhullen dat de nieuwe luchthaven voorlopig lijdt onder een gebrek aan economische bedrijvigheid.

Voor het stadsbestuur en de Berlijnse bevolking is dat een kernpunt: het nieuwe vliegveld moet geld verdienen, werkgelegenheid scheppen en de regionale economie aanjagen. Lukt het niet of onvoldoende om van het oude Schönefeld een nieuw economisch centrum te maken, dan kan dit megaproject gedeeltelijk als mislukt worden beschouwd.

„Het gaat bij Berlin Airport nadrukkelijk niet alleen om de totstandkoming van een mooi en modern vliegveld, waar het prettig aankomen en vertrekken is. De luchthaven moet Groot-Berlijn geven wat het sinds het eind van de Tweede Wereldoorlog is kwijtgeraakt: werk en banen – vooral veel banen”, zei laatst een deelnemer aan een symposium over de economische aantrekkingskracht van Berlin Airport.

Vermoedelijk is het typisch Duits om lang stil te staan bij de minpunten en onzekerheden van dit grote infrastructurele werk. De landsaard neigt naar pessimisme en bezorgdheid. Je kunt het ook zo zeggen: de nieuwe luchthaven van Berlijn is bijna klaar voor takeoff en er zijn genoeg kansen om er een groot succes van te maken.

Een open dag trok laatst meer dan 50.000 nieuwsgierigen. De reacties van de doorgaans nogal nuchtere en niet makkelijk te imponeren Berlijners waren verrassend positief. „Zo stel ik me het vliegveld van de 21ste eeuw voor”, zegt student Uwe Peters. „Nu maar hopen dat er zoveel mogelijk directe verbindingen komen. Ik wil volgend jaar backpacken in Australië. Het zou mooi zijn als ik met een vlucht van Berlijn naar Sydney kan.”

Morgen: Berlijn in foto’s

    • Joost van der Vaart