Perm (2) In het kamp

De laatste drie dagen van juli bracht ik door in Perm-36, een berucht concentratiekamp uit de Sovjet-Unie, waar in de laatste decennia van de Sovjet-Unie duizenden dissidenten zaten opgesloten. In dat kamp werd vorige week voor de zevende keer het Pilorama Burgerforum georganiseerd, waar discussies werden gevoerd over de situatie in het Rusland van toen

De laatste drie dagen van juli bracht ik door in Perm-36, een berucht concentratiekamp uit de Sovjet-Unie, waar in de laatste decennia van de Sovjet-Unie duizenden dissidenten zaten opgesloten. In dat kamp werd vorige week voor de zevende keer het Pilorama Burgerforum georganiseerd, waar discussies werden gevoerd over de situatie in het Rusland van toen en dat van nu. Er was geen aandacht voor in de landelijke media, omdat de regering liever niet heeft dat er openlijk over de minder leuke kanten van het communisme wordt gesproken. ,,Dat komt doordat Vladimir Poetin een homo sovieticus is”, zei Robert Latypov, de 37-jarige directeur van de afdeling-Perm van historische vereniging Memorial. ,,Dankzij  zijn opvoeding beseft hij namelijk niet dat de Sovjet-Unie werd geleid door een misdadig regime.”

Die dissidenten waren vooral geleerden, journalisten, schrijvers, mensenrechtenactivisten, wier in het openbaar geuite mening door de autoriteiten als een gevaar voor de staat werd beschouwd. Ze zaten vaak tien jaar vast, met als toegevoegde straf dat ze vijf jaar lang geen recht op correspondentie hadden. De britsen in de barakken hadden geen matrassen.

Perm-36 was berucht, omdat er ook een afdeling voor zwaar regime was met isoleercellen. Daar moet het vreselijke toestanden hebben bestaan. Volgens ex-gevangenen en deskundigen die ik er sprak, werd er gemoord en gemarteld. De verantwoordelijke KGB’ers, die het kamp leidden, zijn voor die daden nooit veroordeeld.

Opvallend is dat die isoleerafdeling naast een psychiatrisch ziekenhuis ligt. De gekken hadden dus uitzicht op een nog vreemdere, zeg maar afschrikwekkende buitenwereld. Over cynisme gesproken.

Perm-36 is een klein kamp. Er  was slechts plaats voor duizend man, die in vier barakken zaten opgesloten. Maar dat kleine oppervlak was ook het akelige ervan.  Dat vertelde de 64-jarige Viktor Pestov me. Hij werd  in 1974 overgeplaatst naar het kamp, nadat hij al twee jaar in een kamp in Mordovië had gezeten. Pestov was veroordeeld nadat hij in Sverdlovsk, het huidige Jekaterinburg, pamfletten had opgehangen waarin hij en een groep anderen hun steun aan politieke gevangenen betuigden.

Voor een politieke gevangene had Pestov een bijzondere achtergrond. Zijn moeder werkte bij de KGB, zijn vader was directeur van een fabriek.  Ze leefden in  luxe en hadden een mooi huis met alle comfort, waarvan zoveel hogere partijleden  konden genieten. Maar toen hij op een dag zag hoe het gewone volk in het land van de grote gelijkheid leefde, raakte hij in verzet, zo vertelde hij. ,,Ik wilde niet naar de universiteit, maar koos ervoor machinebankwerker te worden en me onder het volk te scharen.”

Sinds 1991 komt hij terug in het kamp bij herdenkingsbijeenkomsten. ,,Toen ik er voor het eerst weer kwam was het een groot genoegen”, vertelde hij. ,,Maar in 1974 was het hier vreselijk. Ik zat eerst in Mordovië en daar was het veel beter, want het was een groot kamp, voor 10.000 gevangenen. Daar zag je het hek niet. Maar hier was het klein en waren de omstandigheden slecht, net als in een kamp van de nazi’s. Er werd appèl gehouden en ze hadden die isoleercellen. En altijd zag je het hek.”

Pestov was een van de vele ex-gevangenen die eind juli Pilorama bezochten. Ze liepen er rond alsof er niets aan de hand was. Maar volgens een Nederlandse diplomaat, die in 1991 betrokken was bij de vrijlating van een groep gevangenen uit Perm-35, kon je wel degelijk zien dat ze geëmotioneerd waren: aan hun enigszins gebogen loop. Tien jaar kamp - en vaak op jonge leeftijd - is tenslotte niet niets.