Doordrenkt van de gedeelde stad

De bloeiperiode van Berlijn als literaire metropool kwam pas nadat de zetel van de Pruisische koningen bij de Duitse eenwording (1871) was uitgeroepen tot de hoofdstad van het Duitse Keizerrijk. Vooral in de jaren twintig – de hoogtijdagen van het culturele modernisme en van de politieke strijd tussen rechts en links – was de stad een schrijversmagneet en een geliefde locatie voor fictie van onder meer Joseph Roth (Das Spinnennetz, 1929), Christopher Isherwood (Mr. Norris Changes Trains, 1935) en Alfred Döblin (Berlin Alexanderplatz, 1929). In deze laatste roman, een collage van nieuwsberichten, reclameslogans, liedfragmenten en historische toespraken, vertelt Döblin het verhaal van Franz Biberkopf, een vrijgelaten crimineel die vergeefs probeert om ‘braaf te blijven’.

Misschien wel het indrukwekkendste beeld van de veel beschreven nazitijd, die volgde op de Weimarrepubliek, is te vinden in de onlangs herontdekte roman Alleen in Berlijn uit 1947 (origineel verschenen als Jeder stirbt für sich allein) van Hans Fallada. Het is het meedogenloze verhaal van een echtpaar dat stil verzet pleegt tegen Hitler, maar ook van het wel en wee van de andere (minder sympathieke) bewoners van hun appartementencomplex.

Christa Wolf was de belangrijkste literaire auteur van de Deutsche Demokratische Republik, zoals Oost-Duitsland tussen 1949 en 1990 heette. In Der geteilte Himmel (1963) beschreef ze een vrouw die (fysiek) lijdt onder de deling van Duitsland. Drie decennia later was Wolfs generatie – getekend door samenwerking met (of vervolging door) de geheime dienst – onderwerp van Thomas Brussigs satire Helden wie wir (1995).

‘Oh it wasn’t so terrible’ is de ironische ondertitel van Anna Funders Stasiland (2003), een van de beste non-fictieboeken over het communistische experiment in de DDR. De Australische schrijfster interviewde zowel medewerkers van de Stasi als Ossi’s die verzet hadden gepleegd, met als resultaat een caleidoscoop van het totalitarisme.

Tot slot een Nederlands boek dat doordrenkt is van de Val van de Muur: Allerzielen (1998) van Cees Nooteboom; een roman over een documentairemaker die probeert de rouw om zijn vrouw en kind te verwerken in een stad die bezig is af te rekenen met het communistische verleden.

Pieter Steinz

    • Pieter Steinz