De Muur als schildersdoek voor Berlijnse emoties

De Muur. Kani Alavi, geboren in Iran, had nooit gedacht dat die Berlijn werkelijk deelde. In 1980 kwam hij naar de stad. „Het was een schok.” Nu draagt de Muur zijn kunst.

DEU, Deutschland, Germany, Berlin, 25.06.2011 Touristen vor dem Mauersegment der Berliner Mauer vom Kuenstler Kani Alavi an der ehemaligen innerdeutschen Berliner Grenze an der East-Side-Gallery in Berlin Kreuzberg-Friedrichshain. Motiv Es geschah im November - Menschen stroemen durch die Mauer. Mauerkuenstler, East Side Gallery, Mauersegment, Gedenken zur Berliner Mauer. Mauersegmente, Mauerreste, Wahrzeichen, DDR, gedenken, Gedenkstaette, Geschichte, Grenze, Grenzgebiet, Grenzstreifen, Mauerstreifen, Ostberlin, Kunst, Maler, malen, Mahnmal, Teilung, Berlin, Deutschland, Mauerdenkmal, Segmente, Todesstreifen, deutsche Teilung, Touristenattraktion, Erinnerung, Fall der Mauer, Ort Wandel, Ost-West, Sektorengrenze, Europa, East-Side-Gallery, Symbol, Symbolbild, Symbolfoto, symbolisch, 2011. Tourists in front of an original part of the Berlin Wall painted by the artist Kani Alavi with his motive Es geschah im November - Menschen stroemen durch die Mauer at the East Side Gallery in Berlin. The wall, constructed by the former East German communist government in 1961, fell on November 9 1989, paving the way for the reunification of the two Germanies. Cityview, Germany, GDR, Berlin West East, city, icon, art, Europe, East-Side-Gallery, graffiti. [(c) Stefan Boness/Ipon - Veroeffentlichung nur gegen Honorar (zuzuegl. MwSt.), Namensnennung und Beleg; Kto.: 940165350, Bln. Spk., BLZ 100 500 00; Claudiusstr. 6, 10557 Bln, Phone: ++49-(0)30-3934318, www.iponphoto.com, e-mail: boness@iponphoto.com; No Model Release. Vereinbarungen ueber Model Release / Abtretung von Persoenlichkeitsrechten der abgebildeten Person/Personen liegen nicht vor.] Stefan Boness/Ipon

Voor Kani Alavi is Berlijn de stad van de kunsten. „En natuurlijk de stad van de Muur”, zegt hij, waarna hij even zwijgt en er dan ironisch aan toevoegt: „Van mijn stuk Muur.”

Alavi (55) is wat ze hier een ‘Neuberliner’ noemen: iemand van buiten Berlijn. Daar zijn er veel van in deze metropool. Alavi is kunstschilder. Hij is in Iran geboren. Als kind al wilde hij beeldend kunstenaar worden. Een politiek vluchteling is hij niet, maar hij was wel blij toen hij in 1980 zijn geboorteland mocht verlaten en naar West-Berlijn gaan om zich daar als student aan de kunstacademie in te schrijven.

Inmiddels is Alavi de man die eigenhandig een van de opvallendste en best bezochte kunstprojecten van het ongedeelde Berlijn voor de ondergang heeft behoed. Hij is verantwoordelijk voor de complete renovatie en reconstructie van het stuk Muur dat begin 1990 door tientallen Duitse en internationale kunstenaars werd beschilderd en sindsdien wereldwijd bekend staat als East Side Gallery.

Twintig jaar weer en wind, ‘Muurspechten’ – mensen die illegaal stukken uit de Muur hakken om te verkopen – en graffitispuiters hadden van East Side Gallery een treurige puinhoop gemaakt. De Muur dreigde roemloos ten onder te gaan, als toneel voor straatkunst en als historische barrière.

Kani Alavi was in 1990 een van de meer dan honderd kunstenaars die dit langste nog intacte stuk Berlijnse Muur mochten beschilderden. Zijn beroemde schildering Es geschah im November laat de opening van de Muur op 9 november 1989 zien. Een menselijke golf perst zich door wijkende betonnen Muurdelen. Het is een van de aangrijpendste beelden van East Side Gallery.

Dit openluchtmuseum, dat niet zo wordt genoemd maar het feitelijk wel is, trekt dagelijks tussen de zeven- en achtduizend bezoekers. „Het zijn meest jonge mensen. Ze denken in beelden, willen East Side Gallery zien en beginnen zich vervolgens af te vragen wat de geschiedenis is van Oost- en West-Berlijn en welke rol de Muur daarin heeft gespeeld”, zegt Alavi.

Deze week herdenken Berlijn en Duitsland dat het precies vijftig jaar geleden is dat de Muur werd opgericht; dat de stad werd gedeeld en er voortaan niet alleen een ideologische scheidslijn tussen oost en west was, maar ook een fysieke. De bouw van de Muur begon op 13 augustus 1961.

Alavi wordt wel de Muurschilder van Berlijn genoemd. Zijn persoonlijke geschiedenis is nauw met die van de Muur verbonden. Toen hij in 1980 als jonge man in Berlijn aankwam, wist hij niet of hij in het westelijke dan wel het oostelijke stadsdeel terecht was gekomen.

„Het bleek het westen te zijn, wat me aanvankelijk teleurstelde. Ik had van de Muur gehoord en stelde me die voor als een bepaald punt in de stad, zoals een museum of een kathedraal. Het was een schok voor me toen bleek dat de Muur de stad deelde”, zegt Alavi in zijn atelier in een Berlijnse oudbouwwoning. Hij heeft het van onder tot boven vol gehangen met zijn schilderijen. Stillevens met bloemen, gestileerde zeegezichten, portretten, Berlijnse stadstaferelen. En heel veel Muur.

Alavi heeft in Berlijn tot een paar jaar geleden telkens pal aan de Muur gewoond. In het begin was dat noodgedwongen. „Ik had geen geld. Bij de studentenhuisvesting zeiden ze tegen me: aan de Muur wil niemand wonen, daar is het goedkoop. Voor mij als buitenlander was de Muur neutraal terrein. Zo kwam ik eerst terecht in de Köthener Strasse bij de Potsdamer Platz en later bij de grensovergang Checkpoint Charlie in het westelijke deel van de Friedrichstrasse”.

Jarenlang keek Alavi uit op de zwaarbewaakte Muur. Bij Checkpoint Charlie kon hij de Muur uit zijn slaapkamer haast aanraken. Die nabijheid beïnvloedde hem vanaf de eerste dag. Zijn fascinatie ervoor groeide, maar pas jaren later begon Alavi zijn Muurimpressies in zijn werk toe te passen. „Na de val van de Muur moest ik iets doen met die overdaad aan indrukken. Alles kwam er opeens uit.”

Op de avond van 9 november 1989 arriveert Alavi tegen middernacht bij zijn woning bij Checkpoint Charlie. Het is tot zijn verbazing ongewoon druk op straat. Binnen zet hij de radio aan en dan hoort hij wat er in de stad aan de hand is. Hij kijkt uit het raam en ziet bij zijn ‘eigen’ grensovergang mensenmassa’s van oost naar west gaan.

„Ik pakte potlood en papier en begon te schetsen. Ik zag alleen gezichten die emoties uitstraalden – vreugde, hoop, liefde, maar ook verdriet. Je kon merken dat sommigen zich ervan bewust waren dat hun leven in het oosten geschiedenis was geworden.”

De stemming die Alavi vanuit zijn raam observeerde, heeft hij in zijn tekeningen proberen vast te leggen. Korte tijd later zette hij de schetsen op doek over. In februari 1990 kwam de opdracht voor de Muurschilderingen aan de Mühlenstrasse in Oost-Berlijn. „Mijn werk daar is een sterk vergrote versie van de tekeningen die ik op 9 november 1989 heb gemaakt. Ik ben er nog altijd trots op dat ik als buitenlander de emoties van de Duitsers in deze historische nacht in beeld heb kunnen brengen.”

Dat is het eerste deel van Kani Alavi’s relatie met de Berlijnse Muur. Hij wist het toen nog niet, maar er lag een grote opdracht voor hem in het verschiet: de tweede fase van zijn bestaan met de Muur. East Side Gallery zou zijn levenswerk worden.

Naarmate de tijd verstreek, begon het Alavi steeds meer te storen dat de Muurschilderingen in verval raakten. Een jaar of tien geleden kaartte hij dat als kunstenaar aan bij de Berlijnse autoriteiten. „Ze lachten me uit. Er was geen geld voor onderhoud en bovendien kreeg ik te horen dat straatkunst gemaakt is om te vervagen en uiteindelijk te verdwijnen.”

Maar Alavi wilde niet dat zijn straatkunst zou verdwijnen. Voor hem was East Side Gallery meer dan zomaar een opdracht. Hij kende de bezoekersaantallen en de toenemende belangstelling ervoor. Voor hem waren de Muurschilderingen aan de Mühlenstrasse kunstwerken, levende geschiedenis, een platform als geen museum kan bieden. „Ik dacht: wat er ook gebeurt, East Side Gallery moet behouden blijven.”

En zo begon een jarenlange strijd. Om aandacht, geld en politieke toezeggingen; een strijd ook tegen de opvatting van een deel van de Berlijnse kunstwereld dat East Side Gallery geen echte ‘hoge’ kunst is, maar geklodder voor toeristen gemaakt door would-be-artiesten. Als Alavi hierover begint te vertellen, raakt hij geëmotioneerd. „Het was een verdomd lange weg.”

Alavi hield vol. Hij kreeg steun van de bevolking en toen was er ineens een sponsor die een half miljoen euro schonk voor het herstel van East Side Gallery. „Ik werd opgebeld door een verffabrikant. Ze vierden hun honderdjarig jubileum en zagen in mijn plan een kans om zich te profileren. Toen er geld was, begonnen de autoriteiten naar me te luisteren. Zo zit Duitsland in elkaar.”

Alavi’s plan was ambitieus en gecompliceerd. Hij wilde East Side Gallery compleet strippen, de Muur laten schoonspuiten en ingrijpend renoveren en vervolgens de schilderingen uit 1990 door de kunstenaars van toen opnieuw laten aanbrengen. „Geen restauratie, maar reconstructie”. Uiteindelijk bleken 104 kunstenaar bereid om mee te doen. Vier weigerden en zes waren dood.

Twee jaar geleden werd East Side Gallery voor ruim 2,5 miljoen euro grondig aangepakt. Voor de betrokken kunstenaars was het niet alleen een déjà vu, maar ook een uitdaging. De Rus Dmitri Vrubel, maker van de roemruchte schildering Mein Gott, hilf mir diese tödliche Liebe zu überleben – een expressief beeld van de elkaar innig kussende communistische leiders Breznjev en Honecker – zei aangenaam verrast te zijn door Alavi’s verzoek om zijn ‘kus’ te reconstrueren.

Toen Berlijn het twintigjarig jubileum van de val van de Muur vierde, werd Alavi’s levenswerk officieel geopend. Journalisten en camerateams uit de hele wereld stroomden toe. Sindsdien is er geen houden meer aan. De belangstelling voor de Muurschilderingen is zo groot, dat de vereniging East Side Gallery overweegt een bezoekerscentrum te openen ter hoogte van de Oberbaumbrücke, het officieuze begin van het 1.316 meter lange kunstproject.

Kani Alavi heeft voor Berlijn een stuk Muur van grote waarde weten te behouden. Hij blijft er bescheiden onder. „Ik was dit aan deze prachtige, gekwelde stad verplicht. Berlijn is mijn Heimat geworden, mijn huis en mijn leven. De Muur staat daarin centraal. Ik ben als kunstenaar slechts een instrument in een geschiedenis die zijn loop moest hebben.”

Alavi gaat nu met zijn ideeën over East Side Gallery naar Zuid-Korea, waar hij op de grens met Noord-Korea megaschilderingen op doek wil realiseren. „We doen dat met een groep beeldend kunstenaars. Ons werk moet ter plekke worden tentoongesteld. Daarna trekken we voor exposities naar landen met zwaarbewaakte grenzen: Mexico en Amerika, Cyprus, Israël. Er zijn muren genoeg in de wereld om te beschilderen en omver te werpen.”

Morgen: het nieuwe vliegveld van Berlijn

    • Joost van der Vaart