Amerika is van zijn troon gelazerd

Afwaardering van de VS is een knauw voor vertrouwen in de wereldeconomie.

Om paniek te voorkomen koopt Europese Centrale Bank mogelijk staatsobligaties op.

De grootste en machtigste economie ter wereld is van haar troon gelazerd. Ondanks dat Amerikaanse politici vorige week het schuldenplafond verhoogden, besloot kredietbeoordelaar Standard & Poor’s de VS de gekoesterde AAA-status te ontnemen. Niet langer is Amerika, in de ogen van S&P, een van de meest kredietwaardige landen. Het land bezat de hoogste stempel van betrouwbaarheid sinds 1917.

1 Wat is er gebeurd?

Het gerucht gonsde vrijdag al onder handelaren en beleggers. Na het sluiten van de aandelenbeurzen in New York zou S&P met een langverwachte mededeling komen. Bijna een week had de kredietbeoordelaar radiostilte betracht. Vorige week waarschuwde S&P dat een verhoging van het Amerikaanse schuldenplafond gepaard moest gaan met bezuinigingen van minimaal 4.000 miljard dollar. Ter vergelijking, de Amerikaanse staatsschuld is ruim 14.500 miljard dollar. Uiteindelijk kwamen Republikeinen en Democraten tot een compromis waarbij maximaal 2.400 miljard dollar bezuinigd wordt. De plannen konden kredietbeoordelaars Fitch en Moody’s tevreden stellen, maar voor S&P was het te weinig.

De afwaardering is het gevolg van de toenemende onbetrouwbaarheid van Amerikaanse politici. Dat is, kort gezegd, het bikkelharde oordeel van S&P. Volgens analisten van de kredietbeoordelaar liet het politieke theater gespeeld door de Democraten, Republikeinen en de conservatieve Tea Party zien dat politici niet serieus genoeg bezig zijn met belangrijke financiële onderwerpen. Er wordt volgens S&P lang niet hard genoeg bezuinigd om de staatsschuld snel te doen slinken.

2 Wat staat de wereld nu te wachten?

Het is niet de eerste keer dat een economische wereldmacht afgewaardeerd wordt. In 2001 verloor Japan de AAA-status. De wereld is toen niet in crisis geraakt. Daar komt bij dat volgens S&P Amerika nu AA+ is. Daarmee gelden de VS als zeer veilige belegging. Amerika is geen Griekenland, dat elk moment failliet dreigt te gaan.

3 Dat valt dus wel mee?

Toch is er reden om ongerust te zijn. De timing van de afwaardering is beroerd. Vorig week kelderden beurskoersen wereldwijd. Beleggers zijn somber over de economische vooruitzichten en vreesden al een nieuwe recessie als gevolg van de schuldencrises in Europa en de VS. De afwaardering van S&P zal beleggers alleen maar nog somberder maken. Beurzen in het Midden-Oosten zijn op zondag open en kelderden gisteren. In Israël werd de handel tijdelijk stilgelegd.

Grote kans dat beurzen in Azië, Europa en de VS vandaag ook duikelen. De afwaardering van de VS is een knauw voor het vertrouwen in de wereldeconomie. Daarom overlegden regeringsleiders afgelopen weekend koortsachtig. De markten verlangen een geloofwaardige en krachtige aanpak van de schuldencrises in de VS en de eurozone. Het is aan regeringsleiders – in verband van de G7, G20 of eurozone – om met een overtuigend plan te komen. Beleggers hopen vurig dat regeringsleiders voor het openen van de beurzen vandaag iets presenteren om een Zwarte Maandag te voorkomen.

De situatie wordt snel heel zorgelijk als de angst overslaat van de beurzen naar het financiële systeem. De gevolgen van de Japanse afwaardering bleven beperkt omdat de Japanse staatsschuld voor bijna 95 procent in handen is van Japanse banken, spaarders, pensioenfondsen en verzekeraars. Die hebben er geen baat bij een crisis in eigen land te ontketenen door massaal Japanse obligaties te dumpen, waardoor de rente omhoog zou schieten. Voor de Amerikaanse schuld geldt dat niet. Economen en analisten debatteren nu heftig of de afwaardering van de VS tot een verkoopgolf leidt.

Dat is een vrij technische discussie die gaat over de vraag of grote beleggers (banken, pensioenfondsen) nog steeds in Amerikaanse staatsobligaties mogen beleggen als één van drie grote kredietbeoordelaars die hebben afgewaardeerd. Banken stellen zelf regels op over hoe risicovol hun handelaren mogen beleggen. Het oordeel van de kredietbeoordelaars speelt hier een belangrijke, gidsende rol in. Sommige handelaren zullen volgens de beleggingsregels moeten verkopen, terwijl andere de obligaties mogen aanhouden, maar niemand weet nog precies of de staatsobligaties op grote schaal verkocht zullen worden.

Mocht dit wel gebeuren dan kan het financiële systeem ontwricht worden. Daarin schuilt het grote gevaar. Amerikaanse obligaties worden door banken vaak als onderpand gebruikt voor leningen aan elkaar. Als de waarde van het onderpand keldert, zal een bank er meer van moeten leveren wat de kosten opdrijft. Het wordt dan duurder voor banken om aan elkaar te lenen. Als die kosten snel en heel hard stijgen zullen banken minder aan elkaar lenen, wat weer tot een kredietcrisis kan leiden. Dat een kredietcrisis voor veel ellende kan zorgen, ondervond de wereld exact vier jaar geleden.

4 Wat betekent dit voor Obama en de kans op herverkiezing?

Het Witte Huis was woest. De Amerikaanse regering wees onmiddellijk op een rekenfout van S&P. Volgens de regering zat S&P er bij het berekenen van uitgaven de komende jaren 2.000 miljard dollar naast. De kredietbeoordelaar gaf toe een fout te hebben gemaakt en stelde als gevolg het besluit af te waarderen een paar uur uit om de cijfers nog eens te bekijken. Uiteindelijk oordeelde S&P dat er wel een fout is gemaakt, maar dat die geen doorslaggevende invloed heeft gehad. Door de fout te benadrukken hoopt het Witte Huis dat beleggers gaan twijfelen aan het oordeel van S&P.

Obama zit in een moeilijke positie. Ook al werd het grootste gedeelte van de schulden opgebouwd onder zijn Republikeinse voorganger Bush, toch zal Obama niet graag bekend willen staan als de president die de kredietwaardigheid van Amerika verkwanselde. S&P heeft laten weten dat de kans aannemelijk is dat er zonder nieuwe bezuinigingsplannen meer afwaarderingen volgen. Maar bezuinigen drukt de economische groei op korte termijn. En de Amerikaanse economie ligt al op apegapen: er is nauwelijks groei en de werkloosheid is schrikbarend hoog. Het wordt voor Obama een lastige verkiezingscampagne als volgend jaar nog steeds ruim 9 procent van de beroepsbevolking zonder baan zit.

5 Wat zijn de gevolgen voor de crisis in de eurozone?

Als het financiële stelsel wordt ontwricht worden ook Europese banken geraakt. De symboliek is ook van belang. De VS en Europa zitten in een schuldencrisis. Waarschijnlijk is een lang proces van zware bezuinigingen vereist om daar uit te komen. De val vrijdag van Amerika als onschendbare economische supermacht drukt beleggers nog eens extra met de neus op de feiten. Totdat financiële markten het geloof hebben dat Europese leiders bereid zijn de politieke moed te tonen om de zaken in de eurozone op orde te stellen zullen landen als Italië en Spanje onder druk blijven. De kans is ook aanwezig dat andere landen als Frankrijk en België verder onder druk komen te staan. Het bestuur van de Europese Centrale Bank kwam gisteravond bijeen om te praten over het kopen van Italiaanse staatsobligaties in een poging de markten tot bedaren te brengen. Dat laat zien hoe groot de paniek ook in Europa nu is. De Amerikaanse topbelegger Mohamed El-Erian kwam gisteren in een commentaar dan ook tot de conclusie dat, na de kredietafwaardering, „de wereld toch anders wakker wordt”.

    • Melle Garschagen