De Muur van uur tot uur

Geschiedenis Over een week is het precies vijftig jaar geleden dat in Berlijn de muur verrees. Recent opgedoken verslagen van de Stasi onthullen wat er toen achter de schermen gebeurde.

Sybe Izaak Rispensen Claudia Klein

Bewoners van Berlijn slaan op 13 augustus 1961 gade hoe het oostelijk deel van hun stad wordt afgesloten van de Amerikaanse, Britse en Franse zone - beter bekend als West-Berlijn. Foto DPA/AFP Berlin inhabitants watch as the border between East and West Berlin is being closed on August 13, 1961. East German government built a wall to seal off East Berlin from the part of the city occupied by the three main western powers, USA, Great Britain and France. The Berlin wall was erected mainly to prevent mass illegal emigration to the West. DPA/AFP

47.900 betonpalen, 473 ton prikkeldraad en 31,9 ton gaas – dat stond in juli 1961 op het boodschappenlijstje van de Socialistische Eenheidspartij van Duitsland, de SED. Dat materiaal was nodig voor de bouw van een muur, waarmee de DDR de al maanden durende uittocht van (veelal hoog opgeleide) staatsburgers wilde stoppen. Maar drie weken voordat Aktion Rose van start ging, bleek de helft van de betonpalen en driekwart van het prikkeldraad nergens te krijgen – en het gaas helemaal niet. De autoriteiten moesten improviseren.

De bouw van de muur die Oost- en West-Duitsland bijna een halve eeuw zou scheiden, vormt een waterscheiding in de moderne geschiedenis van Europa. Maar historici konden lang niet vertellen wat er precies gebeurde op 13 augustus 1961, de dag waarop Oost-Duitsland met een bliksemactie de grens naar het Westen sloot. Daniela Münkel (1962), hoogleraar geschiedenis aan de Universität Hannover, kan dat nu wel. Haar boek Die DDR im Blick der Stasi 1961 is onlangs verschenen, vlak voor de herdenking van de bouw van de muur, die volgende week precies een halve eeuw geleden verrees in Berlijn.

Münkel, die naam heeft gemaakt met het in kaart brengen van de archieven van de Stasi (zie kader), wist uit andere documenten dat de geheime dienst van de DDR nauwkeurige verslagen had gemaakt van die gedenkwaardige augustusdag. Maar bestonden die rapporten nog? Of waren ze verloren gegaan dan wel vernietigd door de Stasi? Münkel en haar team begonnen in het Stasi-archief te zoeken in stapels documenten uit 1961 – maanden lang.

Uiteindelijk vonden de onderzoekers de geheime verslagen op een onverwachte plek: in een map met het nietszeggende opschrift ‘persknipsels’. Münkel: “Het ironische is, dat de Stasi, die alles zo precies vastlegde, een fout heeft gemaakt bij het archiveren.” Het materiaal was adembenemend: negen verslagen, die het ministerie van Staatsveiligheid van de vroege ochtend van 13 augustus tot de avond van 14 augustus aan de partijleiding stuurde, met informatie van Stasimedewerkers buiten en van het controlecentrum binnen.

De verslagen laten zien dat de actie tot in de puntjes was voorbereid. “Als je de verslagen leest, sta je er daarnaast versteld van hoe ongelofelijk goed de Stasi op de hoogte was van wat er allemaal gebeurde – in Oost-Berlijn, maar vooral ook in West-Berlijn”, zegt Münkel. “De Stasi had in vrijwel alle leidinggevende posities van West-Berlijnse politieke partijen, in alle hoofdkwartieren van de geallieerden en in de West-Duitse geheime dienst een dicht netwerk van informanten neergezet.”

De gevonden verslagen zijn gedeeltelijk ongedateerd en nauwelijks voorzien van tijdsaanduidingen. “Soms staat er alleen een tijd ergens in de kantlijn. Maar op basis van de inhoud hebben we de bouw van de muur in een soort news ticker weten te reconstrueren”, vertelt Münkel. Zo is een gedetailleerd beeld ontstaan van de gebeurtenissen op 13 augustus 1961 en van de manier waarop de politieke leiders die bijna twee etmalen lang konden volgen.

‘Nadat het startsein is gegeven’, zo begint het eerste verslag dat op om ongeveer om 5 uur ’s ochtends bij de Stasi binnenkomt, ‘worden de bewapende troepen precies volgens plan in stelling gebracht. Ze zijn op weg naar de straten die moeten worden geblokkeerd. Tot nu toe geen voorvallen. De stemming is normaal.’ De soldaten zijn op weg om 193 straten in één klap te versperren. Om opstanden te voorkomen, is zorgvuldig een rustige zaterdagnacht gepland.

Intussen zit men in de Stasikantoren gespannen op de informatie uit West-Berlijn te wachten. De Amerikaanse president John F. Kennedy had immers een paar weken eerder nog verklaard dat Berlijn met alle middelen verdedigd zou moeten worden. Als men in West-Berlijn de versperring als vijandige actie zou zien, dan zou de wereld aan de vooravond van een Derde Wereldoorlog staan. Hoe gaan de autoriteiten in het Westen op de actie reageren?

Nog een paar uur later. Alles staat nog niet op zijn plek. Er heerst ontevredenheid bij de organisatie. De paramilitaire verkeerspolitie van de DDR staat in sommige straten nog niet goed opgesteld. De agenten van de Stasi moeten inspringen.

Dan wordt Berlijn wakker. Hoe zal men in Oost-Berlijn op deze zondagochtend reageren? Er wordt melding gemaakt van enkele scheldpartijen. Maar het blijft over het algemeen rustig. De mensen in Oost-Berlijn wachten af. En wat gebeurt er in West-Berlijn? Een informant van de Stasi in West-Berlijn meldt dat volgens de leider van de Amerikaanse geheime dienst in West-Berlijn ‘dit het moment is waar we op hebben gewacht. Dit is de vonk in het kruitvat’. Via andere infiltranten sijpelt er meer onheilspellend nieuws uit het Westen binnen. ‘Een officier van Engelse kant verklaart dat Kennedy en de Amerikanen in West-Berlijn nu moeten laten zien wat hun beloftes waard zijn. Iedereen moet nu op het uiterste voorbereid zijn.’

Hoewel al enige maanden wordt gespeculeerd over een muur, komt de bouw ervan toch als een verrassing. De West-Berlijnse burgemeester Willy Brandt staat machteloos. Zonder goedkeuring van de geallieerden kan hij niets doen. In hun controlecentrum houden de Stasiofficieren gespannen de verdere ontwikkelingen in het Westen in het oog.

Dan komen de eerste berichten binnen die voor de Stasi ‘hoopvol’ zijn: ‘Uit betrouwbare bron is vernomen dat de leiders in het Franse Quartier Napoléon in West-Berlijn niet onder de indruk zijn van onze actie. Medewerkers van de Britse geheime dienst laten weten dat men moet leren leven met de nieuwe situatie.’ De Amerikaanse stadscommandant Albert Watson zegt tegen verontruste Berlijnse politici, dat de versperring door de Oost-Duitse machthebbers goed beschouwd alleen maar een ‘verkeersopstopping’ is. “De vrijheid van de West-Berlijnse bevolking komt er niet door in gevaar”, zegt hij.

Langzaam maar zeker wordt duidelijk dat de Westerse mogendheden niet zullen ingrijpen. Een informant seint door: ‘De Westerse mogendheden riskeren in geen geval oorlog!’

Zo kunnen, nog geen 24 uur na de begin van de actie, de machthebbers in de DDR opgelucht ademhalen: het Westen zal niet ingrijpen. Met genoegen lezen de officieren hoe westerse politici tegen elkaar zeggen: ‘we zitten in een muizenval’. De coup van de DDR is gelukt.

Waar de honderden ontbrekende kilometers prikkeldraad vandaan kwamen, is nog steeds een raadsel. Bewoners in het grensgebied weten te vertellen dat op de grote rollen prikkeldraad de namen van Westerse bedrijven waren te lezen. De Stasi lijkt dus voor de muur inkopen te hebben gedaan in het Westen.

    • Claudia Klein
    • Sybe Izaak Rispens