Bontmutsen, plaksnorren en vormeloze haardossen

Stasi-agenten uit Oost-Duitsland kregen les in de fijne kneepjes van de vermommingskunst. Een Duitse kunstenaar toont de ‘geheime’ foto’s.

Portretten van verklede spionnen die in opdracht van de inlichtingendienst de huizen van DDR-burgers binnenslopen. Foto's Afkomstig uit Stasi-archieven (BStU)

Je eerste gedachte: dit is nep. Deze foto’s moeten wel portretten zijn van acteurs uit een B-film die Oost-Duitse spionnen persifleren, en voor hun rol gretig aan de slag zijn gegaan met opplaksnorren, bontmutsen en gedateerde zonnebrillen. Voor pruiken was er blijkbaar geen budget, want alle mannen dragen dezelfde vormeloze haardos – denk aan Austin Powers – met de scheiding links en halflange lokken die de oren bedekken.

Maar dan lees je dat de foto’s echt zijn: ze werden gemaakt tijdens een cursus voor Stasi-agenten die les kregen in de kneepjes van het vermommen. En wat eerst zo ontzettend grappig leek, wordt opeens bloedserieus. Dit waren ze dus, de mannen die in opdracht van de inlichtingendienst de huizen van DDR-burgers binnenslopen op zoek naar bewijzen van ‘incorrect gedrag’.

En zo zagen ze eruit: als met camera’s behangen toeristen, als klusjesmannen in blauwe overalls, of gewoon, als hippe vogel, met een knielange leren jas en een leuk hoedje.

Dat deze geheime foto’s nu te zien zijn, is te danken aan de Duitse kunstenaar Simon Menner (1978). Hij mocht rondneuzen in de Stasi-archieven en kreeg het zelfs gedaan dat hij enkele van die beelden mocht reproduceren voor een tentoonstelling. Hij was als kunstenaar al langer geïnteresseerd in bewakingsbeelden.

Menners serie Images from the secret Stasi archives, deze maand te zien in Berlijn, bestaat uit verschillende subcategorieën. Zo vond hij talloze polaroids die de geheim agenten maakten tijdens hun huiszoekingen – foto’s die hen hielpen alles na afloop weer op precies op dezelfde plek terug te leggen. De beelden gunnen ons een blik in de Oost-Duitse interieurs van de jaren zeventig en tachtig, vol vrolijke gordijntjes en Neckermann-catalogi. Tegelijkertijd gaat er iets dreigends van de foto’s uit. Want de ogenschijnlijk onschuldige posters van Boney M en een nog piepjonge Madonna in de tienerkamers waren voor de Stasi bij voorbaat al verdacht. En het oranje koffiezetapparaat van West-Duitse makelij kon de eigenaar op vele jaren gevangenisstraf komen te staan.

Maar het mooist zijn toch die verkleedpartijfoto’s van de spionnen zelf. Het is nauwelijks te geloven dat deze knullige acteurs met zijn allen een van de meest effectieve inlichtingendiensten ter wereld in stand wisten te houden. Geschat wordt dat de Stasi ten tijde van de ineenstorting van de DDR in 1989 zo’n 90.000 medewerkers en 300.000 informanten had. Eén op de vijftig Oost-Duitsers werkte met de geheime politie samen – een percentage dat vele malen hoger lag dan bij de Gestapo, de CIA of de KGB.

Zie ze staan voor dat bloemetjesbehang, hun kragen rechtop en een dandy-achtig sjaaltje om de nek. Dachten ze nou echt dat ze zo niet zouden opvallen? Ze lijken er lol in te hebben. Heel hun leven moesten ze onzichtbaar zijn. Nu mogen ze heel even in de schijnwerpers staan.

T/m 20 augustus bij Morgen Contemporary, Oranienburgerstrasse 27, Berlijn.Inl: www.morgen-contemporary.com en simonmenner.com

    • Sandra Smallenburg