Berlage was gul voor Gronings dorp

In Usquert wordt morgen de tentoonstelling Berlage in het noorden geopend in het door de architect ontworpen raadhuis. Een onbekend gebleven juweeltje.

Vooraanzicht van Berlages raadhuis in Usquert. Foto Erik & Petra Hesmerg

Hoe komt een kleine Gronings dorp als Usquert (1.700 inwoners) aan een raadhuis ontworpen door de befaamde architect H.P. Berlage? De man van de overbekende Beurs in Amsterdam en het Gemeentemuseum in Den Haag? Het is een vraag die zich direct aandient, wanneer de bakstenen ‘raadhuisvilla’ met zijn slanke toren vanachter het hoge groen opdoemt aan de doorgaande weg naar Warffum. Het gebouw doet denken aan een verzameling rechthoekige blokken. De zware, betonnen luifel en de gebrandschilderde ramen vallen op. Het is het enige gemeentehuis in Nederland dat Berlage (1856-1934) ontwierp. Vanaf morgen is er de expositie Een raadhuis voor Usquert. Berlage in het Noorden te zien. Niet alleen is het gerestaureerde interieur te bewonderen, maar ook bestektekeningen en door Berlage ontworpen stoelen, glaswerk en een servies van persglas.

Titus Eliëns, hoofd collecties van het Gemeentemuseum Den Haag, is een van de samenstellers van de expositie. Eind vorig jaar was in dat museum de tentoonstelling Berlage Totaal te zien. Geen aandacht was daar overigens voor zijn Usquerter raadhuis. Als schepping van Berlage bleef het landelijk tamelijk onbekend, stelt Eliëns vast. Dat was bij de opening in 1930 al zo. „In de vakbladen en landelijke pers is er indertijd opmerkelijk genoeg nauwelijks aandacht aan besteed.” Niettemin is het een juweel, vindt hij. „Hier zijn al Berlages architectuuropvattingen samengevoegd. Wil je weten waar de late Berlage voor stond dan moet je naar Usquert.”

Het raadhuis deed dienst tot 1990, toen het na een herindeling zijn functie verloor. In dat jaar kocht de Vereniging Hendrick de Keyser het gebouw aan. Het afgelopen jaar zijn zowel de buitenkant als de historische binnenruimtes gerestaureerd. Muren, deuren en lijsten kregen hun authentieke kleuren terug. De oorspronkelijke KEIM-kleurenwaaier uit 1928 kwam hierbij goed van pas. De luifel is zachtgeel, de kozijnen turkoois, de houten lambrisering in de raadzaal is opgepoetst, de wandbespanningen en gordijnen zijn vernieuwd.

In 1930 typeerde burgemeester T.E. Welt van het Groningse Usquert het nieuwe raadhuis als „eenvoudig en mooi van lijn, statig en plechtig”. Eliëns: „Hij was een liberaal en verfoeide het heersende expressionisme van de Amsterdamse School. Welt wilde een tijdloos en sober gebouw.” De „politiek-strategische keuze” van Welt voor de sociaal-democraat Berlage moet bij de raad, waar de SDAP de absolute meerderheid had, en bij de twee SDAP-wethouders, goed zijn gevallen, vermoedt hij. Berlage was in die jaren geen onbekende in het noorden. Voor de stad Groningen maakte hij in 1927 een uitbreidingsplan en in het Drentse Anloo ontwierp hij modelboerderij Schipborg.

Het bouwprincipe dat hij voor het raadhuis toepaste was dat van een woning. „Een centrale hal, waarop alle vertrekken uitkomen. Je zou dit raadhuis een uitvergrote villa kunnen noemen”, zegt Eliëns. Berlage bepaalde vrijwel elk detail van het interieur. Zelfs de fietsenrekken buiten, de klokken binnen, de kapstokken, de lichtknopjes, ja tot de twee paraplustandaards aan toe ontwierp hij zelf. Bij binnenkomst van de hal vallen de tegels op: grijze en groene op de vloer en geglazuurde grijsgele met een rood-zwarte rand als lambrizering, geproduceerd door de ‘Delftsche aardewerkfabriek’. Opvallend is de ruim vijf meter teakhouten wachtbank. Rechts van de ingang ligt de bescheiden burgemeesterskamer.

De lichte en ruime raadzaal bevindt zich op de eerste verdieping. Ook hier een centrale hal met als bovenlicht een soort omgekeerde kap met wit en paars kathedraalglas. Een geschenk van Berlage aan Usquert. Hij schonk de Groningers nog iets. Berlage vond de raadhuistoren bij nader inzien niet hoog genoeg in verhouding tot het gebouw. Uit eigen zak betaalde hij 1.200 gulden om hem twee meter op te hogen. Titus Eliëns: „Het gebouw is zo nog nadrukkelijker in de omgeving aanwezig.”

‘Een raadhuis voor Usquert. Berlage in het noorden’, t/m 30 oktober. Raadhuisstraat 3, Usquert. Inl:berlageinhetnoorden.nl

    • Karin de Mik