'Als ik een Fransman was, zou ik me zorgen maken'

„Zuid-Europa wordt gered door Chinezen en Arabische prinsen”

De verontrustende wereld volgens José Manuel Félix Ribeiro.

Caroline de Gruyter

‘Van één ding heb ik spijt: dat ik nooit Duits heb geleerd. Wat er de komende jaren met Europa en de euro gebeurt, wordt in Duitsland bepaald. Door Duitsers. Andere landen hebben weinig meer in te brengen. Portugal helemaal niet.”

Het is 34 graden in Lissabon. Veel Portugese overheidsgebouwen zijn oude koloniale paleizen; daar is het koel. Maar de Departamento de Prospectiva e Planeamento, het Centraal Planbureau (onderdeel van het ministerie van Milieu) zit in een bloedheet, weinig prestigieus flatgebouw. In de enige kamer met airconditioning schetst voormalig plaatsvervangend directeur-generaal José Manuel Félix Ribeiro de contouren van het nieuwe Europa. Volgens hem is dat een Duits Europa.

De 63-jarige econoom heeft zijn dozen gepakt. Hij is net met pensioen. Hij had een geweldige baan: jarenlang schreef hij toekomstscenario’s voor de Portugese regering. Hij reisde over de wereld. Dacht na. Las alles wat hij te pakken kreeg. In vuistdikke rapporten legde hij uit dat Portugal het ‘Florida van Europa’ kon worden, of het ‘Schotland van het zuiden’. Sommige Portugezen denken dat hun land niet naar het noodfonds had gehoeven als hij premier was geweest. Félix Ribeiro, een gedreven man die zijn ogen sluit als hij nadenkt, lacht erom. „Ministers hebben nooit iets met mijn scenario´s gedaan. Niet één telefoontje, geen enkel verzoek om uitleg. Het enige wat zij deden, was Brussel volgen. Creatief denken zijn wij sinds onze toetreding tot de EU in 1986 verleerd.”

Wat ging er mis in Europa, als Duitsland machtig werd en Portugal nietig?

„De verhoudingen zijn in tien jaar scheefgegroeid: Duitsland exporteert vooral, wij zuiderlingen importeren. Dezelfde scheefgroei zie je tussen exportland China en importland Amerika. Maar Amerika had dollars om China mee te betalen. Wij niet. Wij hebben alleen schulden. Duitse en Nederlandse producten gingen zuidwaarts en onze schulden gingen noordwaarts, naar de banken. Elke dag staan wij dieper bij jullie in het krijt. Het tweede probleem is dat Duitsland – het ‘China van Europa’ – de grenzen van haar Zuid-Europese potentieel bereikt en nieuwe markten ontdekt die haar harder laten groeien. Een daarvan is China. Duitsland levert de auto’s, chemie, machinerie waarmee China industrialiseert. In ruil geeft Duitsland Chinese producten toegang tot de Europese markt. Chinese schoenen en textiel concurreren met Zuid-Europese schoenen en textiel. China wint. Onze inkomsten liggen vooral nog in toerisme en scheepvaart. Waarmee het nog moeilijker wordt onze schulden aan Duitsland af te betalen.”

Waarom sloeg niemand alarm?

„Sommigen roepen al jaren dat we meer buitenlandse investeringen hierheen moeten halen om de export te stimuleren. Dat is nooit gelukt. De enigen die begin jaren negentig hierheen kwamen, waren Duitse bedrijven: Siemens, Volkswagen, Bosch. Onze ingenieurs waren goedkoop. De Duitsers leidden hen zelfs op. Zo leidden zij ons op weg naar de euro.”

Naar de slachtbank?

„Ja. Dat had niemand in de gaten, de Duitsers evenmin. De Portugezen consumeerden zich uit de armoe, met goedkoop bankkrediet dankzij de euro. Alles leek booming. Maar we investeerden vooral in constructie. In 2009 ging 70 procent van alle bankkrediet naar bouwprojecten en toeleveranciers van de bouwsector. We investeerden in beton, niet in export. Duitsers en Portugezen zijn allebei atypische eurolanden. Kleine landen als Ierland en Nederland exporteren veel. Grotere landen exporteren minder. De twee grootste uitzonderingen zijn Portugal, een kleintje dat weinig exporteert, en Duitsland, een kolos die veel exporteert. Duitsland vertelt ons nu: jullie moeten zoals Ierland en Denemarken worden. De vraag is: hoe?”

Wil Duitsland Portugal of Griekenland in de eurozone houden?

„Ja. Maar met tegenzin: Duitsland zal genoeg doen om ons boven water te houden, maar te weinig om ons er bovenop te helpen. Duitsland heeft de euro nodig om haar positie op het wereldtoneel te versterken. De euro kwam er destijds niet om economische maar politieke redenen. Ook nu bepalen politieke factoren het lot van de euro. Duitsland heeft een strategie met China en Rusland als sleutellanden: China om producten aan te verkopen, Rusland voor de energievoorziening. Zonder euro gaat dat niet. De euro opgeven is suïcidaal voor Duitsland. Ook China wil de euro redden. Het heeft veel geld verspeeld bij de kredietcrisis in Amerika. Het geeft de dollar niet op, daarvoor heeft ze teveel dollarreserves. Maar zij is, net als Duitsland, geïnteresseerd in een nieuwe monetaire wereldorde met drie munten: dollar, euro en yuan. China en Duitsland willen allebei dat de euro deze crisis overleeft. Ik vermoed dat ze een deal hebben.”

Waarbij China Portugese of Italiaanse staatsobligaties koopt?

„Nee: euro-obligaties van het noodfonds EFSF. Die hebben de AAA-status: superveilig. China is een van de grootste afnemers. Slechts zes van de zeventien eurolanden zijn AAA. Als Franse staatsschuld wordt afgewaardeerd, heeft de euro een probleem.”

Als het zo fragiel is, is Duitsland er toch bij gebaat zwakkelingen uit de euro te werken en met de sterken door te gaan?

„Stelt u zich een dag uit het leven van Angela Merkel voor. Bij het ontbijt ziet ze Duitse industriëlen. Die vertellen over hun fantastische deals in China en Brazilië. De business met Zuid-Europa groeit minder, maar 12 procent is nog altijd interessant. Zij vertellen Merkel: ‘De euro stelt ons in staat dit te doen. Houd haar overeind!’ Merkel luncht met Duitse bankiers. Duitsers blijven spaarders, zeggen die. Maar Duitse bedrijven die vroeger bij de banken leenden, halen steeds meer krediet van financiële markten. Dus, zeggen de bankiers, hebben wij het spaargeld in iets anders gestoken: Amerikaanse subprime-producten. Dat ging fout. We hadden bail-outs nodig. Daarna hebben we het spaargeld belegd in veiliger staatsobligaties uit Zuid-Europa. Kanselier, als u die landen laat vallen, krijgen we een kaalslag onder Duitse banken! En wat zeggen Merkels politieke adviseurs bij het diner? Dat ze de verkiezingen verliest als ze meer aan Zuid-Europese landen leent.”

Ofwel, Merkel zit klem?

„Wij zijn een blok aan haar been. Ze heeft ook Europese bondgenoten nodig. Het drama is dat Frankrijk in Europa, dat altijd dreef op de Duits-Franse as, geen grote rol meer speelt. Als ik Frans was, zou ik me zorgen maken. Duitsland doet alles alleen in de eurocrisis. Duitsland heeft één spookbeeld: Japan. Japan produceert en exporteert de mooiste producten, maar politiek heeft het nul gewicht. Duitsland wil zijn energiebehoeftes bevredigen, financiële markten reguleren en de mondiale monetaire kaart veranderen en moet zo’n isolement vermijden.”

Wat is de toekomst van zuidelijke eurolanden?

„Die moeten nadenken hoe ze uit de put komen. China en Golfarabieren kopen alles op. Havens, fabrieken, binnenkort hebben onze bedrijven Chinezen en Arabische prinsen als commissarissen. In Portugal zijn het de Angolezen, vooral familie van de president, die alles opkopen: aandelen in energiebedrijf Galp, de bank Millennium bcp, wijnen uit Douro.”

Is de as Parijs-Berlijn te repareren?

„De Duitse dominantie in de eurozone is maar één probleem. Frankrijk is met Groot-Brittannië Libië ingetrokken. Duitsland doet niet mee. Men zegt weleens: ‘Valuta en oorlog zijn cruciaal voor staten’. Op beide terreinen heerst Frans-Duitse spanning. Het militaire avontuur in Libië is een aanslag op de Franse begroting. Dit bedreigt de Franse AAA-rating en die van het euronoodfonds. Nu Duitsland kerncentrales sluit, moet ze investeren in windturbines op zee, en zonnepanelen in de Sahara.”

Waar de Fransen oorlog voeren?

„Juist. En mocht de Marokkaanse koning de enclaves Ceuta en Melilla annexeren, belandt ook Spanje in een gewapend conflict. Dit is onze achtertuin. Ook elders ter wereld groeit het aantal onheilsscenario’s.”

Wat is het belangrijkste?

„China is dringend op zoek naar energie. Peking kan dat op de Zuid-Chinese Zee vinden, maar vreest dat alles aan de Chinese kust wordt opgesoupeerd en de provincies niets krijgen. De tweede optie is de Perzische Golf. Maar de Amerikaanse marine zit daar. Zodra er één Chinese admiraal opstaat die zegt dat ze eens moeten investeren in een sterkere Chinese marine, wordt dat problematisch. De derde optie is energie over land, uit Centraal-Azië. Afghanistan is een cruciaal doorvoerland. Als de Amerikanen daar vertrekken, kan de hele regio ontploffen. De Britten steunen India, dat zeer nerveus is. China steunt Pakistan. Gaat China dan Afghanistan in? Niemand lijkt zich hier zorgen over te maken, maar het gaat ons direct aan. Wat doet Frankrijk? Duitsland? Europa moet zich op zulke dilemma’s voorbereiden.”

Ziet u niet teveel beren op de weg?

,,Misschien. Mijn generatie heeft een passie voor conflicten, de nieuwe generatie heeft een passie voor geluk. Maar ik denk niet dat China met iedereen confrontaties wil aangaan. Ook daarom wil het in Europa en de euro investeren. Chinezen hebben altijd één Europees aanspreekpunt gezocht, en dat is er nu: Duitsland. Mooier nog, beide landen hebben een grondige afkeer van de Angelsaksische vrije marktideologie. Chinezen zijn ook dol op Portugal. Ze zijn actief in het zuid-Atlantische gebied waar velen Portugees spreken: Brazilië, Angola, Zuid-Afrika, Mozambique. Daar zijn mineralen en water. Vanuit Macau worden intensieve contacten met alle Portugeessprekende landen onderhouden, op last van Peking. Hier moeten we slim mee omgaan.”

Hoezo?

„Portugal heeft de kaarten altijd op de EU en de euro gezet. Europa is voor ons dé methode om de Spaanse dominantie te verminderen. Dat José Manuel Barroso in 2004 voorzitter van de Europese Commissie werd, markeerde die emancipatie. Ik denk alleen dat die niet enkel via Brussel kan lopen. We zijn kwetsbaar. Wat als de euro kapot gaat? Of de EU? We hebben een plan B nodig. Maar er is geen plan B.”

Hebben andere landen dat?

„Veel Europeanen klagen dat politieke leiders middelmatig zijn. Ik bepleit niet minder Europa, maar daarbínnen moeten we prioriteiten formuleren. Neem Schotland, dat machinerie levert aan de boorindustrie op de Noordzee. Afrika kan ónze Noordzee zijn. We moeten weer gaan nadenken.’’

    • Caroline de Gruyter