Reconstructie van reuzen-Rembrandt

Rembrandts allergrootste schilderij is terug in het Paleis op de Dam, als projectie op de nieuwe tentoonstelling ‘Opstand als Opdracht’. Het origineel bestaat niet meer.

Op de geschilderde decoraties van het Paleis op de Dam heeft nooit veel zegen gerust. Enkele jaren nadat het voormalige Amsterdamse stadhuis in 1655 in gebruik was genomen, begon men met de decoratie van een dozijn muurvlakken. Voor de meer dan vijf meter hoge ruimtes waren voorstellingen gepland uit de Bataafse Opstand en uitbeeldingen van bijbelse en klassieke helden. Die thema’s hielden het stadsbestuur en de burgers parallellen voor met de recente geschiedenis. Zo kon Claudius Civilis, aanvoerder van de Bataven die in opstand kwamen tegen de Romeinen, gezien worden als voorganger van Willem van Oranje die de Hollanders leidde in de strijd tegen het Spaanse gezag.

De decoratiecampagne sleepte zich veertig jaar voort en bleef onvoltooid. Het verhaal van de afgebroken werkzaamheden en afgekeurde schilderijen, van verkeerd toegepaste technieken en desastreuze overschilderingen, wordt nu uit de doeken gedaan in een kleine presentatie in het Paleis. Tegelijk kan het publiek kennis nemen van de schilderingen zelf, die als onderdeel van de restauratie van het gebouw, in de afgelopen jaren zijn schoongemaakt en materiaaltechnisch onderzocht.

De burgemeesters begonnen optimistisch, en gunden in 1659 het hele project aan de gerenommeerde Amsterdamse schilder Govaert Flinck. Maar toen Flinck nog geen jaar later plotseling overleed, had hij alleen nog maar tijdelijke, schetsmatige voorstellingen voltooid. Het stadsbestuur besloot daarop het risico te spreiden. Het schreef een competitie uit waaraan beroemde schilders deelnamen, onder wie Jan Lievens, Ferdinand Bol en Rembrandt.

Laatstgenoemde mocht de scène van de samenzwering van Claudius Civilis schilderen. Na voltooiing van dat werk hing het korte tijd in het Paleis, maar kennelijk voldeed het niet aan de verwachtingen. Al na een jaar werd het weer weggehaald; Rembrandt verkleinde het grote doek tot de uitsnede die nu als De Samenzwering van Claudius Civilis te zien is in het Nationalmuseum in Stockholm.

Op grond van een tekening van Rembrandt, die nog wel de hele, oorspronkelijke compositie toont, is nu voor het Paleis op de Dam een reconstructie gemaakt waarvan een dia op een van de leeg gebleven vlakken wordt geprojecteerd.

De groep van Civilis en zijn getrouwen moet oorspronkelijk klein zijn uitgevallen in de compositie als geheel, die ook vrij donker gekleurd was. Daarmee detoneert het schilderij bij Van Campens heldere, classicistische stadhuisarchitectuur. Mogelijk is dat ook de reden geweest waarom Rembrandts schilderij werd afgekeurd; een andere verklaring zou zijn dat Rembrandt de opstandsleider als een zwakke, oude man had afgebeeld. De drukbevolkte schilderingen die Jacob Jordaens maakte behoren wel niet tot diens beste werk, maar ze passen in elk geval beter bij het Italiaans-geïnspireerde decor.

In 1697 benoemden de opdrachtgevers Giovanni Antonio de Groot alias ‘Grotti’ (een schilder van Nederlandse familie die zich toen min of meer toevallig in Amsterdam bevond) om het project af te ronden. De Groot zou enkele werken uitvoeren in fresco, een techniek die in de natte Nederlanden nauwelijks werd gebruikt, maar die te boek staat als zeer bestendig en helder van kleur. De fresco’s bleken inderdaad niet bestand tegen het optrekkende Amsterdamse water. In de achttiende eeuw werden ze schoongemaakt en gedeeltelijk overgeschilderd, waarna ze geen schim meer toonden van de niet onverdienstelijke stijl die De Groots werken in Italië kenmerken.

De expositie biedt een hernieuwde kennismaking met de schoongemaakte schilderingen en toont daarnaast tien studies en tekeningen die met de schilderijen in relatie staan.

De ‘Batavenserie’ blijkt interessant vanwege de onverwachte wendingen in de ontstaansgeschiedenis, zoals de afwijzing van de held Rembrandt en het voor die tijd ongebruikelijke aanstellen van een Italiaanse kunstenaar. Maar de slechte artistieke reputatie die de reeks altijd heeft gehad, wordt ook met deze restauratie en presentatie niet goedgemaakt.

Opstand als opdracht. Kon. Paleis A’dam. T/m 18/9. Info: www. paleisamsterdam.nl.

    • Bram de Klerck