'Mijn laatste concert? Een vreselijk idee!'

Als ik speel of lesgeef voel ik me veertig, zegt de inmiddels 87-jarige pianist Menahem Pressler. Vanavond treedt hij op in het Concertgebouw in Amsterdam.

Nederland, Amsterdam, 04-08-2011. Portret van pianist Menahem Pressler (1923). Pressler was de oprichter en meer dan een halve de ruggengraat van het Beaux Arts Trio. Het Beaux Arts Trio was een wereldwijd bekend pianotrio dat zijn debuut maakte in 1955. Het laatste concert van het trio was in 2008. Het Beaux Arts Trio maakte opnames van het complete standaardrepertoire voor pianotrio. In 2005 vierde het trio zijn 50-jarig bestaan. Gedurende zijn lange bestaan werd het trio bijeengehouden door de oprichter Menahem Pressler. Foto: Andreas Terlaak Andreas Terlaak

Pensioen? Menahem Pressler is niet bekend met dat begrip. Het blijkt wel uit de zware koffers waarmee de kleine, 87-jarige pianist op Schiphol arriveert: hij heeft net een concert gegeven in Oxford, speelt vanavond in het Concertgebouw en reist daarna door naar zijn huis in de Verenigde Staten. In juni was hij nog een weekje in Japan.

„Oxford was geweldig”, vertelt hij opgewekt op de achterbank van de gecharterde limousine. „Een prachtig orkest, een mooie vleugel, het heerlijke Sheldonian Theatre, en ik was goed in vorm. De recensies waren lovend!” Ook Amsterdam is één van zijn favoriete steden. „Ik ben er al ontelbare keren geweest. In de foyer van de Kleine Zaal hangt een geschilderd portret van mij. Kom je in de gang van de Grote Zaal, dan prijkt daar de naam van mijn Beaux Arts Trio, omdat we de Concertgebouw Prijs kregen toegekend. Ik voel me er dus helemaal thuis.” Om vervolgens oplettend aan de chauffeur te vragen waarom er niet de kortere route naar zijn vaste hotel wordt genomen – de weg blijkt omgeleid.

Het Beaux Arts Trio, waarmee Pressler vanaf 1955 de kamermuziekwereld veroverde, is niet meer. Maar de opheffing in 2008 had niets te maken met ouderdom, verzekert Pressler. „Onze violist, Daniel Hope, kreeg een steeds grotere solocarrière. Hij was al de vijfde violist in vijftig jaar, ik had niet de behoefte om nóg een nieuw lid in te werken.” Sindsdien vult Pressler zijn dagen met soloconcerten, lesgeven en – nog altijd – kamermuziek. Vanavond speelt hij het Pianokwintet van Schumann met het Leipziger Kwartet. Maar pianotrio’s, daar is geen sprake meer van. „Perfectie bereik je nooit helemaal, maar met ons hechte trio kwamen we vaak in de buurt. Wanneer je op dat niveau pianotrio’s hebt gespeeld, begin je niet meer aan ad hoc evenementen. Dat voelt toch als verraad.’

Feitelijk bestond het professionele pianotrio in 1955 niet, in tegenstelling tot de rijke strijkkwartettraditie. Trio’s werden vaak gespeeld door drie solistische grootheden die het er een beetje bij deden. Het vaste pianotrio van Pressler bleek revolutionair en emancipatoir: het samenspel kon rijpen en de belangstelling voor het genre groeien. Via optredens in kleine Amerikaanse plaatsen kwam het ensemble steeds vaker op de wereldpodia terecht – de programmeurs moesten alleen even aan het idee wennen. Plaatopnames met trio’s van Haydn, Mozart, Schubert, Brahms, Beethoven en Dvorák deden de rest.

Inmiddels heeft elk zichzelf respecterend pianotrio een masterclass van het Beaux Arts Trio, of preciezer, van Menahem Pressler zelf, op het cv staan. De pianist geeft bovendien al vele decennia trouw les aan de Universiteit van Indiana en heeft vier eredoctoraten. „Ik houd van lesgeven, het is voor mij een manier om iets na te laten aan de wereld en mijn liefde voor muziek over te brengen.”

Bij het nut van een eenmalige masterclass worden soms vraagtekens gezet, maar Pressler twijfelt niet aan het gunstige effect. „Een masterclass is geen les, het helpt je om vanuit jezelf een bepaald probleem te overwinnen. Een gerichte aanwijzing kan daarbij heel lang beklijven, en veel studenten nemen opnameapparatuur mee.”

Pressler groeide uit tot hét gezicht van het Beaux Arts Trio. Logisch, vindt hij: „In een trio is de pianist primus inter pares. Een goed trio heeft op zijn minst een uitstekende pianist nodig, omdat de muziek nu eenmaal vanuit de pianopartij is geschreven. Ik wist dit in mijn jeugdige onschuld niet, maar achteraf gezien ben ik altijd de belangrijkste kracht van het Beaux Arts Trio geweest. Wat niet wil zeggen dat ik op mijn collega’s neerkeek, ze kregen het welverdiende respect, al werd ik ook steeds strenger.”

Vergelijkbaar strenge recensenten merken soms op dat Pressler niet meer alle noten raakt. Volgt er ooit een afscheidsconcert? Pressler is oprecht verontwaardigd. „Wat een vreselijke vraag! Ik wil daar niet over nadenken. Ik moet komende week een concert afzeggen omdat het met mijn vrouw helaas wat minder goed gaat. Maar zelf kan ik nog bijna alles. Natuurlijk mis ik het trio. Toch is mijn agenda druk als altijd, de muziek geeft me veel energie en ik heb goede genen die me fit houden. Men vraagt me soms: hoe voelt het om een oude man te zijn? Als ik speel of lesgeef voel ik me veertig. Alleen als ik een trap beklim ben ik echt oud.”

Menahem Pressler en het Leipziger Kwartet spelen Ludwig van Beethoven en Robert Schumann: 5/8 Kleine Zaal, Concertgebouw Amsterdam.