Wie had dit ooit gedacht?

Egypte is nog lang geen democratie, het leger trekt er nog steeds aan de touwtjes.

Maar dat Mubarak nu terechtstaat vervult activisten van het eerste uur met trots.

= RESTRICTED TO EDITORIAL USE - MANDATORY CREDIT "AFP PHOTO / EGYPTIAN TV" - NO MARKETING NO ADVERTISING CAMPAIGNS - DISTRIBUTED AS A SERVICE TO CLIENTS-- In this image taken from Egyptian State television on August 3, 2011, Egyptian former president Hosni Mubarak lies on a stretcher as he listens to the opening proceedings in a holding cell in the court room in the police academy on the outskirt of the capital Cairo where he faces murder charges. AFP PHOTO/DSK AFP

Voor Hosni Mubarak moet het een déjà vu zijn geweest. De politieacademie in het noorden van Kairo waar hij gisteren in een geïmproviseerde rechtszaal als beklaagde verscheen, was dezelfde plek waar hij zijn laatste speech in het openbaar gaf als president van Egypte. Dat was op 23 januari, ter gelegenheid van de jaarlijkse Dag van de Politie, die twee dagen later, op 25 januari, viel. „Ik en alle Egyptenaren brengen hulde aan de politiemannen op hun feestdag. We zijn trots op hun rol en op de offers die zij elke dag voor ons brengen”, zei Mubarak toen.

Op dat moment waren elders in Kairo actievoerders druk plannen aan het beramen om precies op de Dag van de Politie een grootschalige protestactie te organiseren tegen zijn regime. Drie dagen later, op 28 januari, verdreven betogers met ware doodsverachting Mubaraks gevreesde en gehate politiemacht van de straat. De brutale repressie die daarop volgde, en die aan ongeveer 850 mensen het leven kostte, is waarvoor de 83-jarige Mubarak nu terechtstaat. Indien hij schuldig wordt bevonden, riskeert hij de doodstraf.

Huwaida Mahmouds gemoed schiet vol als op het grote scherm dat voor het publiek buiten de politieacademie is neergezet eindelijk het gezicht van Mubarak verschijnt. „Eindelijk gerechtigheid”, zegt ze terwijl duizenden omstanders zich vergapen aan het beeld van de ooit zo machtige oud-dictator, in bed, in een kooi.

Mahmouds zoon Reda, 19 jaar oud, werd op 28 januari doodgeschoten tijdens een betoging voor het politiebureau van Maadi, een buitenwijk van Kairo. Ze maakt deel uit van een klein groepje moeders en vaders van slachtoffers van de repressie die naar de politieacademie zijn gekomen om de eerste dag van het proces mee te maken.

Tot gisteren konden weinig Egyptenaren zich het echt inbeelden: Hosni Mubarak én zijn zoon en gedoodverfde opvolger Gamal in een gevangenisplunje. „Ik had niet gedacht dat ik Mubarak ooit in de rechtszaal zou zien”, zegt Ibrahim Mustafa, wiens broer Kareem werd doodgeschoten op het Tahrir-plein. „Ik was er zeker van dat ze een manier zouden vinden om het proces op de lange baan te schuiven tot hij een natuurlijke dood zou sterven. Want het regime is nog lang niet weg.”

Maar het cynisme over het succes of het falen van de Egyptische revolutie maakte gisteren even plaats voor onverhulde trots.

„Dat Hosni Mubarak achter tralies terechtstaat voor miljoenen mensen over heel de wereld is een belangrijke stap voorwaarts en een les voor dictators overal”, liet de mensenrechtenorganisatie ANHRI weten.

‘Beseffen jullie wel hoe gigantisch dit is?!!’, tweette Rasha Abdulla, docent communicatiewetenschappen aan de Amerikaanse Universiteit van Kairo en een activist van het Tahrirplein, kort na de aanvang van het proces.

„Wie had dit ooit gedacht: Mubarak in een kooi?” zegt Abdulla even later aan de telefoon. Volgens haar is het zonder meer de verdienste van het Tahrir-plein dat Mubarak nu voor de rechter staat. „Er zijn vandaag mensen die zeggen dat het nu genoeg is geweest met dat betogen. Maar vergeet niet: toen Mubarak op 11 februari aftrad, zijn wij aanvankelijk allemaal naar huis gegaan. We zijn vervolgens opnieuw de straat opgegaan in april om de arrestatie van Mubarak en de zijnen te eisen, en opnieuw in juli om te eisen dat ze ook daadwerkelijk berecht zouden worden. Het zou mooi zijn als het leger eens een concessie zou doen zonder dat wij het Tahrir-plein moeten bezetten.”

De concessies van de hoge militaire raad zijn onderdeel van een welbewuste strategie. Toen Mubarak op 13 april onder huisarrest werd geplaatst in een ziekenhuis van de badplaats Sharm el-Sheikh, werd op hetzelfde moment het Tahrir-plein hardhandig ontruimd. Dat gebeurde ook nu weer: het leger trad maandag bijzonder agressief op tegen de resterende harde kern van betogers daar, onder wie ook veel families van de slachtoffers van de opstand.

In die zin kan het Mubarak-proces ook dienen om de gemoederen te bedaren, en om de steun voor het pro-democratiekamp bij de publieke opinie verder uit te hollen. Want tot nader order is Egypte nog lang geen democratie. Het is een land in de greep van dezelfde legerofficieren die ook onder Mubarak al aan de touwtjes trokken. Of zij na de verkiezingen in oktober en november zomaar de macht zullen afstaan, moet nog blijken. De laatste tijd zijn er steeds meer signalen dat het Egyptische leger, naar Turks model, voor zichzelf ook een rol ziet buiten en boven de democratisch verkozen instellingen.

Mogelijk steekt uitgerekend Hosni Mubarak daar alsnog een stokje voor. Veel waarnemers is het niet ontgaan dat Mubaraks advocaat gisteren heeft gezegd dat hij veldmaarschalk Mohamed Tantawi, de huidige militaire leider, wil oproepen als getuige. Ook Omar Suleiman, voormalig hoofd van de inlichtingendienst en even vice-president tijdens de opstand, staat op het verlanglijstje.

„Het lijkt erop dat het Mubaraks strategie is om het hele kaartenhuisje te doen instorten”, zegt Elija Zarwan, analist van de International Crisis Group in Kairo. „En als je de blikken van consternatie zag op de gezichten van de aanwezige prominenten in de rechtszaal sta ik niet alleen met die analyse.”

Mubaraks verdediging beweert dat de president na 28 januari niet langer de feitelijke macht uitoefende, en dat het mensen als Tantawi en Suleiman waren die de echte beslissingen namen. „Je kunt je voorstellen wat voor soort vragen Mubarak aan Tantawi zou kunnen stellen”, zegt Zarwan. „Het is een enorm belangrijk aspect, ongeacht welke beslissing de rechter straks neemt. Mag Tantawi niet komen getuigen, dan kan Mubarak zeggen dat het een politiek proces is. Komt hij wel, dan komen er mogelijk zaken aan het licht die erg vervelend zijn voor de legerleiding.”

Het Mubarak-proces werd gistermiddag uitgesteld tot 15 augustus; de zaak tegen zijn oud-minister van Binnenlandse Zaken Habib el-Adly wordt vandaag wel voortgezet. Mubarak mag in tussentijd niet terugkeren naar Sharm el-Sheikh; hij wordt onder huisarrest geplaatst in een ziekenhuis in de buurt.

Wat de uitkomst ook wordt, Mubaraks verschijning gisteren was op zich historisch te noemen, zegt Zarwan. „Het heeft veel mensen gerustgesteld. De Egyptenaren hebben nu het gevoel dat er echt wel een revolutie heeft plaatsgevonden, dat Mubarak onder geen enkele vorm zal terugkeren en dat niemand boven de wet staat.”

Maar hij ziet ook een gevaar. „Door te veel aandacht te geven aan de individuen riskeer je de aandacht af te leiden van alle andere hervormingen die nog moeten gebeuren vooraleer Egypte zich een democratische rechtstaat kan noemen.”

    • Gert Van Langendonck