Waar komt 'komkommertijd' vandaan?

Nederland zit weer volop in komkommertijd: de tijd dat er weinig nieuws te melden valt, omdat politici op vakantie zijn en de meeste organisaties door de vakantie op halve kracht draaien. Fred Postema uit Zuidhorn wil weten: waar komt het woord komkommertijd vandaan?

Taalhistoricus Ewoud Sanders schreef in NRC Handelsblad maar liefst drie keer over de herkomst van het woord. „Lange tijd was het onduidelijk waar het woord vandaan komt en wanneer het voor het eerst is gebruikt”, vertelt Sanders. „Maar sinds de afgelopen vier jaar miljoenen boeken- en krantenpagina’s zijn gedigitaliseerd is er geen twijfel over mogelijk: komkommertijd komt uit het Duits.”

Eind achttiende eeuw raakte in het Duits Saurgurkenzeit in zwang, augurkentijd. Ook meer dan 200 jaar geleden was er in de periode dat augurken op de markt kwamen – de zomermaanden – minder te beleven in het land. Dankzij een bestand met meer dan 10.000 boeken uit de periode 1781-1800 kwam Sanders erachter dat het woord in dezelfde periode voor het eerst in Nederland werd gebruikt. Het moet daarom dus wel uit het Duits geleend zijn. Dat was in het Rotterdamse blad Het Saturdags Kroegpraatje van 14 juli 1787. „Is er van de week ook wat nieuws van de groote Heeren uit den Haag?”, vraagt Piet hier aan Kees. „Neen”, antwoordt Kees, „maar je mot denken, het is, regtevoort [momenteel], in de komkommertyd, en dan staat alles zoo wat stil.” Voor zover bekend raakte het woord pas vanaf 1850 in Nederlandse kranten in de mode. Dat sluit aan bij de ontwikkeling in Duitsland: ook daar was Saurgurkenzeit toen steeds vaker in de kranten te vinden. Toen kreeg het woord ook de huidige betekenis: ‘tijd van het jaar met slappe handel en weinig politiek nieuws’. Werd het woord dan tussen 1787 en 1850 nauwelijks gebruikt? Dat weten we niet, omdat er uit die periode niet voldoende bronnen beschikbaar zijn.

Maar waarom spreken wij van komkommers in een nieuwsluwe periode en niet van augurken, zoals de Duiters? Sanders: „bij leenvertalingen neemt men enige vrijheid. Wordprocessor is ook niet woordverwerker geworden, maar tekstverwerker. Augurken worden van komkommers gemaakt, dus de leenvertaling zit dichtbij het origineel.”

Reinier kist

    • Reinier Kist