MTV heeft rol als muzikale voortrekker weggegeven

Muziekzender MTV bestaat 30 jaar. Het kanaal dat ooit een baken was voor populaire cultuur toont nu eindeloos realityseries over rijke verveelde tieners. Reality tv hielp de video star om zeep.

Kurt Cobain van Nirvana tijdens opnamen voor MTV Unplugged, 1993. Kurt Cobain and Nirvana during the taping of MTV Unplugged at Sony Studios in New York City, 11/18/93. Photo by Frank Micelotta. *** Special Rates Apply *** Call for Rates *** Getty Images

Op internet zijn de allereerste uitzendingen van MTV in de Verenigde Staten terug te zien, deze week dertig jaar geleden. Het zijn prachtige, knullige beelden die soms even op zwart gaan omdat de dienstdoende VJ (video jockey) een nieuwe VHS-band in de videorecorder moest doen. MTV lanceerde zichzelf als zender met een missie. In de allereerste minuten van die allereerste uitzending uit 1981 schiet een spaceshuttle in de lucht: ‘Ladies and gentleman, rock and roll…’

Kort daarna volgt, zonder veel omhaal: de eerste clip, Video killed the radio star van de Britse new wave-band The Buggles. Want dat deed MTV in de tijd dat de ‘M’ nog voor ‘Music’ stond: heel veel clips achter elkaar programmeren. De decors, de filmpjes en presentatie stelden niets voor, maar dat maakte niet uit omdat MTV clips draaide en de kijkers clips wilden zien. MTV populariseerde en professionaliseerde de videoclip, die uitgroeide van filmpjes met, tja, muziek makende muzikanten, tot op zichzelf staande kunstwerken.

Nu, dertig jaar later, is daar op de zender vrijwel niets meer van terug te zien. De verwording van MTV is een van de opvallendste transformaties in de recente tv-geschiedenis: realitytv hielp de video star om zeep. In de jaren negentig groeide MTV nog uit tot een spannend, creatief en zelfs tikkeltje moralistisch kanaal dat de kijkers met zelfgemaakte filmpjes ook cultureel en politiek bewustzijn wilde bijbrengen. Inmiddels trekken op prime time vooral veel verveelde, vaak rijke Amerikanen voorbij, in een eindeloze reeks inwisselbare realityformats.

MTV scoort tegenwoordig vooral met irritatietelevisie: hooguit genietbaar door de ergernisfactor. Weer een meisje dat boos wordt op haar vader omdat ze voor haar zestiende verjaardag een lichtpaarse in plaats van een roze Porsche heeft gekregen. Weer een rapper die als een foute oom zijn slaapkamer laat zien met de standaardzin: ‘This is where the magic happens’. Of een diva die trots haar inloopgarderobe toont waar een olifant doorheen kan skeeleren. Illustratief zijn de verwende tieners uit The Hills die nooit iets meemaken en daar avond in, avond uit op hysterische toon mee doorgaan. Materialisme. Treurnis. Verveling.

In de eerste vijftien jaar is MTV een factor van betekenis in de popmuziek. De dag nadat MTV eind 1983 voor het eerst het choreografische en cinematografische hoogstandje Thriller van Michael Jackson op tv uitzendt, is het wereldwijd het gesprek van de dag. Het is een van de vroege mijlpalen in de geschiedenis van de videoclip en markeert tevens een verandering in het beleid van MTV, dat zwarte muziek in de eerste twee jaar negeerde. Eind jaren ’80 speelt MTV juist een sleutelrol bij het nationaal en internationaal verspreiden van de hiphopcultuur, met het programma Yo! MTV Raps. Het hoogtepunt van MTV ligt in 1991, wanneer het in volle kracht achter de ontluikende grunge gaat staan, en Smells like teen spirit van Nirvana het lijflied van de zender wordt.

Voor de generatie die MTV kent uit die periode, was de zender een onmisbare pionier. De plek waar je voor het eerst de nieuwe videoclips zag; de reden dat er überhaupt steeds meer geld, tijd en creativiteit in videoclips werd gestoken. MTV was het voornaamste medium dat serieus berichtte over popmuziek en dat elke hoofdrolspeler voor de camera wist te krijgen.

Uit die hoogtijdagen zijn twee muzikale schatten bewaard gebleven. De MTV Unplugged-serie met speciale, doorgaans akoestische sets van artiesten, loopt nog en leverde popmonumenten op in onder meer de sessies van Eric Clapton, Nirvana en Jay-Z. En tijdens de MTV Awards zijn ook nu nog optredens van de grootste popsterren van het moment te zien die er net een schepje bovenop doen. Of dat nu Justin Bieber, Lady Gaga of Eminem betreft.

Maar dat zijn evenementen. De zender zelf heeft de de muziek grotendeels laten vallen. In de jaren negentig verloor MTV in Nederland terrein aan de Nederlandse variant TMF, en The Box, waar kijkers zelf konden bellen om clips te bestellen. In juni 2004 nam MTV Networks The Box over, waar het inwisselbare brugklastelevisie programmeerde als Sabrina the teenage witch en de geflopte soap AlexFM. The Box werd in 2007 opgedoekt en ook het eveneens door MTV ingelijfde TMF werd in fasen afgevoerd. Het verdween eerst uit het standaardpakket, in april dit jaar verdween de analoge zender en gisteren maakte MTV bekend dat ook de digitale muziekzenders van TMF worden opgeheven.

Algemeen directeur Dan Ligtvoet benadrukt in het persbericht wat in zijn ogen nu de „voortrekkersrol” van MTV is: „Wij zijn begonnen met Jersey Shore en dat leidde bijvoorbeeld in Nederland uiteindelijk tot Oh Oh Cherso.”

De invloed van MTV op de populaire cultuur is traditioneel ook buiten de popmuziek groot. Met The Real World pionierde de zender in 1992 op het gebied van de reality soaps. De stunt-tv van Jackass groeide uit tot een fenomeen, tekenfilmfiguren Beavis & Butthead stonden op de cover van Rolling Stone, en Pimp My Ride – waarin rapper Xzibit versleten auto’s transformeert tot luxueuze straatmonsters – leidde tot het inmiddels te pas en te onpas gebruikte werkwoord ‘pimpen’. En al dan niet gescripte reality soaps als The Osbournes, Newly Weds en Laguna Beach waren ongekend populair en zijn net als de muzikale hoogtepunten uit het bestaan van MTV als spiegels van de tijdgeest te zien.

Maar de zender heeft haar muzikale voortrekkersrol weggegeven. Wat bij MTV op tv aan muziek overblijft, zit vanaf begin september grotendeels in een digitaal pluspakket, in de twee nieuwe muziekzenders MTV Music 24 en MTV Live HD. In een interview met 3FM verklaarde Hoofd MTV Nederland Laura Vogelsang deze week dat de basiszender nog steeds „van twaalf uur ’s avonds tot drie uur ’s middags muziek uitzendt”. Wanneer kijkers zich op school, werk of in bed bevinden.

Juist nu het aanbod aan muziek en entertainment dankzij internet overweldigend is, zou een zender die popmuziek serieus neemt een waardevolle gids kunnen zijn. Aan bleke zenders vol middelmaat is al geen gebrek. Punkband Dead Kennedys zong in 1985 in het nummer MTV Get off the air: „How far will you go, how low will you stoop, to tranquilize our minds with your sugar-coated swill?” Ze hadden geen idee.

    • Saul van Stapele