De vijand verdient een beter lot voor de militaire rechtbank

Robin Wright (links) als verdachte met onervaren advocaat James McAvoy in The Conspirator. Foto Benelux Films scene uit de film The Conspirator (2010) FOTO: Benelux Films Robin Wright James McAvoy Claudette Barius, SMPSP

The Conspirator. Regie: Robert Redford. Met: James McAvoy, Tom Wilkinson, Robin Wright, Kevin Kline. In: 11 bioscopen. ***

Zelfs voor Amerikaanse schoolkinderen is het niet per se gesneden koek. Natuurlijk: ze leren dat president Abraham Lincoln kort voor het beëindigen van de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) door acteur John Wilkes Booth werd vermoord. Minder bekend is dat die gebeurtenis deel uitmaakte van een alomvattend complot om de hele regering omver te werpen. In dezelfde nacht werden namelijk ook aanslagen gepleegd op vicepresident Andrew Johnson en op minister van Buitenlandse Zaken William Seward.

Als Europese filmkijker moet je voor de historische finesses van The Conspirator dus helemaal je hoofd erbij houden. Want al helemaal een voetnoot is dat tijdens het proces tegen een aantal van de samenzweerders (Booth werd op de vlucht neergeschoten) ook pensionhoudster Mary Surratt (moeder van een van hen) terechtstond wegens medeplichtigheid omdat zij hun onderdak zou hebben gegeven.

Toch is precies die rechtszaak het uitgangspunt voor de nieuwste regie van filmveteraan Robert Redford. Surratt werd voor een, aan de film te oordelen tamelijk bevooroordeelde en vooringenomen, militaire rechtbank geleid. Dat laatste maakt de film in de huidige Amerikaanse context extra relevant, omdat ook nu in zaken rond de oorlog tegen terreur weer burgers voor militaire rechtbanken zijn geleid.

Het is juist dat nobele engagement van de film dat The Conspirator als kostuumdrama, geschiedenisfilm, of rechtbankthriller, of wat hij verder nog allemaal had kunnen zijn, minder geslaagd maakt. Redford heeft zijn feiten op een rijtje. Vanzelfsprekend permitteert de ouderwets degelijke film zich omwille van de dramatische indikking een paar vrijheden. Zo stond de onervaren advocaat en ex-Noordelijke legerkapitein Frederick Aiken (James McAvoy) er in het echt niet alleen voor, terwijl hij nu omwille van de overzichtelijkheid vooral als een eenling wordt gepresenteerd.

Redford had hier en daar best wat verder mogen condenseren als dat de dramatische spanning en vooral de contouren van de personages ten goede zou zijn gekomen. Nu blijven zij bleu en bleek, zonder voldoende voorgeschiedenis en ontwikkeling. Dat gaat zelfs zo ver dat je eigenlijk maar moet raden waarom Lincoln nu eigenlijk werd vermoord. Ja, door mensen die fanatieke aanhangers van de geconfedereerde zuidelijke staten waren. Maar het hoe en wat moet je een beetje tussen de regels door lezen. En wie is eigenlijk die Mary Surratt: een slachtoffer van de omstandigheden, een moeder die er alles aan doet om haar zoon te beschermen of een koelbloedige en berekenende complottante?

Zelfs zonder rechtlijnige antwoorden te geven, was de film door meer te sturen en te suggereren spannender geworden. Dat zou de nog steeds actuele morele en juridische dilemma’s die nu worden opgeworpen alleen maar prangender hebben gemaakt. Nu wordt de missie van de film wel erg opzichtig: blijven benadrukken dat ook tegenstanders en vijanden recht hebben op een eerlijk proces, omdat anders uiteindelijk de hele rechtsstaat het slachtoffer is.

    • Dana Linssen