'Das Kapital is uniek, Marx briljant'

Wat staat er in de boekenkast? Bekende namen uit de wereld van de economie vertellen over de werken die hen het meest inspireren. Emeritus hoogleraar Arnold Heertje toont zijn bibliotheek.

Nederland, Baarn 01-08-2011. Portret van Arnold Heertje, econoom, emeritus hoogleraar, publicist en columnist, zittend in zijn brandvrije bibliotheek waar een deel van zijn antiquarische boekenverzameling staat. In zijn hand heeft hij een zogenoemde gebrocheerde versie met het originele omslag van Das Kapital, door Karl Marx waar er nog maar drie ter wereld van zijn. Het boek is zo'n 60.000 euro waard. Foto: Andreas Terlaak Andreas Terlaak

De wetenschappelijke bibliotheek van Arnold Heertje telt circa 13.000 boeken, ook verzamelt hij antiquarische boeken over economie – inmiddels bezit hij ruim 3.000 boeken. Die staan in een brandvrije kamer, de rest staat in een kelder onder zijn huis. Afgaande op de bibliotheek is Arnold Heertje het archetype van de verstrooide professor. De vloer ligt bezaaid met boeken, tijdschriften en oude kranten. Op de planken staan de boeken, tijdschriften en dozen. Feilloos vindt Heertje wat hij zoekt. „Maar”, mompelt hij, „ik moet het ook eens voor derden toegankelijk maken”.

Arnold Heertje: „Ik ben na mijn promotie in 1960 begonnen met systematisch verzamelen. Medio jaren zestig stimuleerde de Italiaanse econoom Piero Sraffa mij om er serieus werk van te maken. Ik ging contact leggen met antiquarische boekhandelaren in Frankrijk, Engeland, Duitsland en de Verenigde Staten. Ook bezocht ik boekenveilingen op zoek naar eerste drukken van John Stuart Mill, David Ricardo, Karl Marx, Léon Walras. Er ontstond een spanningsveld tussen belangstelling en kosten.

Als ik één exemplaar uit mijn bibliotheek moet kiezen? Pfff. Ik twijfel tussen een eerste druk van On the Principles of Political Economy and Taxation van David Ricardo uit 1817 en Das Kapital uit 1867 van Karl Marx. Pfff. Ik kies Das Kapital, het is een zogenoemde gebrocheerde versie met het originele omslag. Mijn exemplaar is het bezit geweest van de Franse intellectueel Hippolyte Taine, een tijdgenoot van Marx.

Ik heb mijn exemplaar in 1985 in Parijs gekocht voor 45.000 Franse francs, ongeveer 7.000 euro. Dat was een redelijke prijs, nu is het boek zo’n 60.000 euro waard. Er zijn nog drie exemplaren: één in Moskou, één in Tokio, en één in Naarden. Taine heeft het boek gelezen tot bladzijde 41, daarna is het nog niet gesneden en zitten de pagina’s nog aan elkaar.

Het is een uniek boek, maar ik kies het ook omdat Karl Marx een briljante man was. Das Kapital gaat over de tweedeling in de maatschappij en dat zie je nog dagelijks om je heen. Ondernemers die verslaafd zijn aan bonussen, en verpauperde woonwijken. Marx beschreef dat de dynamiek van de kapitalistische economie tot deze ongelijke verdeling leidde.

Hij kwam niet tot deze conclusie op basis van een ideologie, maar op basis van een wetenschappelijke analyse. De technologische ontwikkeling heeft tot gevolg dat mensen uit het arbeidsproces worden gestoten, én heeft ook tot gevolg dat meer consumptiegoederen worden geproduceerd. Die kunnen niet worden gekocht omdat er een verpauperde klasse is ontstaan. Dat resulteert in een maatschappelijke onrust. Het kapitalisme evolueert tot de dictatuur van het proletariaat.

Marx heeft miljoenen volgelingen, meer dan welke econoom ook, en zijn analyse heeft een hele grote invloed gehad op de samenleving. Hij heeft geen gelijk gekregen omdat er vakbonden ontstonden die met succes streden voor een hoger loon en tegen de uitbuiting. En omdat de technologische ontwikkeling ook kapitaalbesparend bleek te zijn.

Strikt genomen is de bibliotheek niet meer van mij. In 2003 is namelijk de Stichting Heertje Bibliotheek opgericht met als voorzitter oud-staatssecretaris Rick van der Ploeg. Alle boeken zijn beschreven en het doel van de stichting is om de bibliotheek bij elkaar te houden. De boeken zijn dus van de stichting, maar voorlopig staan ze hier tot aan mijn dood en die van mijn vrouw.”