Het leger is niet langer de baas

De Turken staan al langer niet meer onvoorwaardelijk achter het dominante leger.

Tijd voor verandering. Premier Erdogan wil deze week een nieuwe legerleiding benoemen.

De Turkse premier Erdogan (rechts) wordt geflankeerd door de commandant van de grondtroepen en de chef-staf van het leger. Foto AFP, bewerking NRC Turkey's Prime Minister Tayyip Erdogan (R) is flanked by Ground Forces Commander and acting Chief of Staff General Necdet Ozel (C) during a wreath-laying ceremony at the mausoleum of Mustafa Kemal Ataturk, founder of modern Turkey, in Ankara on August 1, 2011 AFP PHOTO/STR AFP

Er was een tijd dat Turken te hoop liepen om hun steun uit te spreken voor het leger, ooit het meest betrouwbare instituut in het land. Maar ook al stapten afgelopen vrijdag zowel de chef-staf van de generale staf als de hoogste commandanten van de luchtmacht, landmacht en marine op uit protest tegen arrestaties van honderden soldaten en officieren: geen Turk ging in de afgelopen dagen de straat op om zijn sympathie voor hen te betuigen.

„Het is geweldig dat ze zijn opgestapt”, zegt Zeynep Osmanoglu, die met de veerboot op weg is van Azië naar Europa. Ze draagt een hoofddoek en stemde afgelopen 12 juni nog voor de conservatief-islamitische AK-partij van zittend premier Erdogan, die er de afgelopen jaren alles aan deed om de macht van het leger in te dammen. „Ze hebben te lang hun macht misbruikt en zich te veel bemoeid met de politiek.”

Kranten als Taraf, anti-militair en anti-autoritair, spraken in hun hoofdredactioneel commentaar over „hoop”. De financiële markten reageerden gisteren nauwelijks op het nieuws van vrijdagavond. Het idee van het leger als laatste bastion tegen de islamisering van het land, de poortwachter van de seculiere republiek, leek in die reacties hopeloos ouderwets.

Premier Erdogan had gisteren zijn belangrijkste ontmoeting met de legertop, exclusief de vier afgetreden generaals. Voor het eerst in de geschiedenis had een politiek leider het hoogste woord in de discussie over wie gepromoveerd mag worden binnen het leger. Hij liet zich met beide vuisten op de tafel fotograferen, terwijl de nieuwe legertop de handen keurig op de schoot liet. Zo kwam geruisloos een einde aan het Turkse model waarin het leger decennialang de controle had over de politiek, niet andersom.

Het aftreden van de vier hoogste commandanten is de climax van een gevecht dat al in 2002 begon met de machtsovername van de AK-partij, een partij die voortkomt uit de politieke islam. Volgens justitie smeedde een groep hardliners binnen het leger al in 2003 plannen om de regering af te zetten. Volgens dat scenario zouden ze onder meer aanslagen hebben willen plegen en de chaos die ontstond hebben willen gebruiken als een excuus voor een staatsgreep. Niet dit plan was buitengewoon voor Turkije, maar de massale arrestaties die in 2008 begonnen toen de plannen naar de pers lekten. Meer dan 250 militairen zitten inmiddels in de gevangenis, onder wie meer dan veertig generaals.

Afgelopen vrijdag escaleerde het conflict toen bekend werd dat nog eens tweeëntwintig officieren zouden worden aangeklaagd wegens een lastercampagne op internet tegen de regering. Bovendien ontstond er ruzie over de promotie van zeventien officieren die in de gevangenis zitten. Het leger eiste vrijlating en de regering weigerde dat.

Die arrestaties van militairen waren decennialang ondenkbaar in Turkije, een tot op het bot gemilitariseerde samenleving. Alle Turkse jonge mannen moeten in dit leger van 770.000 soldaten groot, zelfs al werden ze in Nederland geboren. Ieder dorp heeft een kazerne, omheind door hoge muren prikkeldraad en rode borden: niet fotograferen.

Wie het verschil wil begrijpen tussen het zelfbeeld van het Turkse leger en dat van al die andere legers in de NAVO hoeft alleen maar naar het wapenembleem te kijken van de landmacht. Daar staat 209 BC. Velen in dit leger zien zichzelf als vertegenwoordigers van de lange lijn van Turkse volkeren die vanuit China, via veroveraars als Atilla de Hun, in Antalolië terecht kwamen. Het waren de Janitsaren (letterlijk: nieuwe soldaten) die de politiek in het Ottomaanse rijk bepaalden. Het was Kemal Mustafa Atatürk, een legerofficier, die de Turkse politiek na de val van het Rijk vormgaf. Het waren de generaals die in de tijden van de Koude Oorlog aan de touwtjes trokken, een periode waarin ze liefst viermaal een regering uit het zadel stootten.

„Generaal word je alleen als je jarenlang de officiële ideologie hebt gediend”, zegt Nakim Cinar, voormalig officier. „En alleen degene met de beste neus voor politiek wordt generaal.” Jonge jongens worden al na de basisschool gescheiden van hun leeftijdsgenoten. Dan gaan ze naar de cadettenschool en militaire academies om klaar gestoomd te worden voor de barakken. „Tegen de tijd dat ze generaal zijn, veertig jaar later, kennen ze elkaar beter dan hun eigen familie”, zegt legerkenner Murat Yetkin. „Zo ontstaat een hechte kliek die elkaar koste wat kost wil beschermen voor de gevaren van buitenaf.”

Het Turkse leger is ook een van de meest ontoegankelijke legers van de NAVO. De chef-staf laat zich niet interviewen, geeft zelden persconferenties. „Ik vraag me al jaren af waarom het leger de media niet gebruikt om het negatieve beeld bij te stellen”, zegt brigadier-generaal Haldun Solmazturk. „Juist die geslotenheid voedt de indruk dat het leger zich met niets anders bezighoudt dan samenzweringen.”

De generaal buiten dienst begrijpt dat de tijd van staatsgrepen voorbij is. Maar hij maakt zich zorgen over de oplopende druk op andere pilaren van de Turkse democratie. „De rechterlijke macht en de pers komen ook steeds meer onder druk te staan.” Er zitten momenteel zeventig journalisten vast in de Turkse gevangenissen. Sommigen onder hen schreven veelvuldig over de vermeende coupplannen van militairen, maar worden nu zelf verdacht van betrokkenheid bij die plannen.

Premier Erdogan maakte in de afgelopen jaren slim gebruik van de pers door het beeld te scheppen van een kliek die zich voortdurend bemoeit met de politiek, een dinosaurus uit een ander tijdsvak. Maar het leger veranderde in de afgelopen tien jaar wel degelijk zijn stijl. De chef-staf die vrijdag aftrad, Isik Kosaner, hield zich verre van samenzweringen en politieke bemoeienis. Zijn naam stond zelfs op de zwarte lijst van de hardliners binnen het leger die in 2003 de coup hadden willen plegen en Kosaner dood wilden omdat hij te progressief was.

De nieuwe chef-staf Necdet Özel die dit weekend werd benoemd, staat ook bekend als een hervormer, „een echte gentleman die zijn grenzen kent en zich niet bemoeit met politiek”, zoals de krant Radikal schreef.

„Het leger is veranderd. Alleen langzamer dan de samenleving”, zegt commentator Murat Yetkin. De publieke opinie steunt niet langer ingrijpen van het leger als handhaver van de orde, zoals in 1980 gebeurde. Dat waren tijden van grote instabiliteit en wankele coalities. Maar inmiddels wordt Turkije geleid door een regering die op 12 juni voor een derde keer op rij werd herkozen, met 50 procent van de stemmen. In dat ongekende zelfvertrouwen rekent de politiek af met een oude kliek die jarenlang buiten de wet opereerde. Niet alleen militairen voelen dat, maar ook de malafide bazen van voetbalclubs die in de afgelopen maand massaal werden gearresteerd wegens omkoping. „Ook al is de AKP religieus en conservatief, de partij heeft voor de meeste veranderingen in Turkije gezorgd”, zegt ex-officier Nakim Cinar, tevens columnist bij de progressieve krant Taraf. „Net zoals in het protestantisme in Europa, zijn het in Turkije de religieuze politici die voor de meeste verandering zorgen.”