Oude kliek verliest van nieuwe politiek

Het Turkse leger opereert al eeuwen als een dynastie. Maar de generaals die vrijdag opstapten vertegenwoordigden niet langer de oude junta. „Het leger verandert, maar niet zo snel als de samenleving.”

De Turkse premier Erdogan gisteren bij het mausoleum van Atatürk met naast zich generaal Necdet Özel. Foto AFP Turkey's Prime Minister Recep Tayyip Erdogan(L) and newly appointed Commander of Land Forces for the Turkish Army and acting deputy Chief of General Staff Necdet Ozel walk at the Ataturk mausoleum in Ankara on July 31, 2011. Ozel was appointed by the government as the new Commander of Land Forces after Turkey's entire military command previously resigned on July 29 in a row with the government over officers jailed for alleged coup plots, the latest episode in a long-running battle between the staunchly secularist army and the Islamist-rooted government. AFP PHOTO / ADEM ALTAN AFP

Het vertrek van de hoogste commandanten in het Turkse leger vrijdag, tekent niet zomaar een bestuurscrisis tussen leger en de conservatief-islamitische regering van premier Recep Erdogan. Met het opstappen van zowel de chef-staf van de strijdkrachten als de hoogste commandanten van de landmacht, de luchtmacht en de marine viel een dynastie. Hun ontslag was als een harakiri, een collectieve zelfmoord, waarmee definitief een einde is gekomen aan de eeuwenlange dominantie van militairen over de politiek in dit deel van de wereld.

Wie het verschil wil begrijpen tussen het zelfbeeld van het Turkse leger en dat van al die andere legers in de NAVO hoeft alleen maar naar het wapenembleem te kijken van de landmacht. Daar staat 209 v. Chr. Velen in dit leger zien zichzelf als vertegenwoordigers van de lange lijn van Turkse volkeren die vanuit China, via veroveraars als Atila de Hun in Anatolië terechtkwamen. Het waren de Janitsaren (letterlijk: nieuwe soldaten) die de politiek in het Ottomaanse rijk bepaalden. Het was Kemal Mustafa Atatürk, een legerofficier, die de Turkse politiek na de val van het Rijk vormgaf. Het waren de generaals die in de tijden van de Koude Oorlog aan de touwtjes trokken, een periode waarin ze viermaal een regering uit het zadel stootten.

„Generaal word je alleen als je jarenlang de officiële ideologie hebt gediend”, zegt Nakim Cinar, voormalig officier. „En alleen degene met de beste neus voor politiek, wordt generaal.” Jonge jongens worden al na de basisschool gescheiden van hun leeftijdsgenoten. Dan gaan ze naar de cadettenschool en militaire academies om klaargestoomd te worden voor de kazernes. „Tegen de tijd dat ze generaal zijn, 40 jaar later, kennen ze elkaar beter dan hun eigen familie”, zegt legerkenner Murat Yetkin. „Zo ontstaat een hechte kliek die elkaar koste wat kost wil beschermen voor de gevaren van buitenaf.”

Luister naar de woorden van chef-staf Isik Kosaner toen hij vrijdag zijn „verzoek tot vervroegd pensioen” naar president Abdullah Gül had gestuurd. Hij stuurde een afscheidsbrief naar zijn „wapenbroeders” en rechtvaardigde zijn terugtreden omdat hij ,,niet langer verantwoordelijkheid kon nemen voor de rechten” van zijn mannen.

Het aftreden is de climax van een gevecht dat al in 2002 begon met de machtsovername van Erdogans AK-partij, een partij die voortkomt uit de politieke islam. Volgens justitie smeedde een groep haviken binnen het leger al in 2003 plannen om de regering af te zetten omdat de AK een gevaar zou zijn voor het seculiere karakter van het land. Volgens dat scenario hadden ze aanslagen willen plegen en de chaos die ontstond willen misbruiken als een excuus voor een staatsgreep.

Niet dit plan was buitengewoon voor Turkije, maar de massale arrestaties die in 2008 begonnen toen de plannen uitlekten. Meer dan 250 militairen zitten inmiddels in de gevangenis, onder wie meer dan veertig generaals.

Die arrestaties waren decennialang ondenkbaar in Turkije, een tot op het bot gemilitariseerde samenleving. Alle Turkse jonge mannen moeten in dit leger van 770.000 man, zelfs al worden ze in Nederland geboren. Ieder dorp heeft een kazerne, omheind door hoge muren met prikkeldraad en rode borden: niet fotograferen. Het Turkse leger is ook een van de meest ontoegankelijke legers van de NAVO. De chef-staf laat zich niet interviewen, geeft zelden persconferenties. „Ik vraag me al jaren af waarom het leger de media niet gebruikt om het negatieve beeld bij te stellen”, zegt brigade-generaal Haldun Solmazturk. „Juist die geslotenheid voedt de indruk dat het leger zich met niets anders bezighoudt dan samenzweringen.”

Het leger veranderde in de afgelopen tien jaar wel degelijk zijn stijl. De chef-staf die vrijdag aftrad, Isik Kosaner, hield zich verre van samenzweringen en politieke bemoeienis. Zijn naam stond zelfs op de zwarte lijst van de haviken binnen het leger die in 2003 de coup hadden willen plegen. Zij wilden Kosaner dood omdat hij te progressief was. De nieuwe chefstaf Necdet Özel, die dit weekeinde werd benoemd, staat ook bekend als een hervormer, „een echte gentleman die zijn grenzen kent en zich niet bemoeit met politiek”, zoals de krant Radikal gisteren schreef.

„Het leger verandert wel degelijk. Alleen langzamer dan de samenleving”, zegt Murat Yetkin. De publieke opinie steunt niet langer ingrijpen van het leger als handhaver van de orde, zoals in 1980 gebeurde. Dat waren tijden van grote instabiliteit en wankele coalities. Maar inmiddels wordt Turkije geleid door een regering die op 12 juni voor een derde keer op een rij werd herkozen, met 50 procent van de stemmen.

In dat ongekende zelfvertrouwen rekent de politiek af met een oude kliek die jarenlang buiten de wet opereerde. Niet alleen militairen voelen dat, maar ook de malafide bazen van voetbalclubs die in de afgelopen maand massaal werden gearresteerd wegens omkoping. „Ook al is de AK religieus en conservatief, de partij heeft voor de meeste veranderingen in Turkije gezorgd”, zegt ex-officier Nakim Cinar, tevens columnist bij de progressieve krant Taraf. „Net zoals in het protestantisme in Europa zijn het in Turkije de religieuze politici die voor de meeste verandering zorgen.”

    • Bram Vermeulen