Blanken en joden: allemaal duivels

De Amerikaanse zwarten waren ontvoerd uit Mekka, meende Malcolm X, leider van de Nation of Islam in de VS.

Zijn iconische waarde lijkt op die van Che Guevara.

Malcolm X, the black Muslim leader; photographed in New York march 5, 1964. Born Malcolm Little, he evolved into a charistic, but controversial black militant leader who converted to the black muslim religion, the nation of islam, while in prison. He founded the OrganizatioN of Afro American Unity; claiming the need for black unity befould be a black-white unity. Malcolm X was shot to death at age 39 in a Harlem, New York, Ballroom 65. (AP Photo/Eddie Adams) ASSOCIATED PRESS

De cultstatus die Malcolm X heeft, is een bewijs van de betekenis die hij had en heeft voor de Afro-Amerikaanse beweging. Maar die status verdoezelt ook de feiten van zijn leven. De moord op Malcolm X in 1965 is nog steeds een mysterie en heeft sterk aan de legende bijgedragen.

In zijn voortreffelijke biografie Malcolm X. A Life of Reinvention komt Manning Marable heel ver met het onthullen van de ware toedracht. Maar uiteindelijk stuitte hij op nog niet openbare FBI-archieven en op hoofdrolspelers die nooit hebben willen praten of inmiddels overleden zijn. Wat zijn levensloop betreft is er weinig meer uit te zoeken.

Malcolm Little werd geboren in 1925 in Omaha in een gezin dat de ideeën van Marcus Garvey aanhing. Garvey en zijn aanhangers waren tegen integratie en streefden naar de ontwikkeling van het eigen zwarte ras en een eigen Afrikaans-Amerikaanse cultuur. Het gezin Little had te maken met een actieve Ku Klux Klan en met een bepaald vijandige blanke populatie.

Little verloor op jonge leeftijd zijn vader. Die werd in 1931 op straat in Detroit vermoord. Zijn moeder belandde begin 1939 in een inrichting. Op 16-jarige leeftijd verhuisde Malcolm naar Harlem en daar begon een periode van kleine vergrijpen. Toen hij eind 1945 in Boston werd opgepakt voor een inbraak, kreeg hij zeven jaar gevangenisstraf.

In die tijd bekeerden zijn broers en zussen zich tot de Nation of Islam (NOI), een Amerikaanse versie van de islam. De voorman was Wallace Fard, die omstreeks 1930 zijn preken hield, later trad Elijah Muhammed naar voren die zich profeet noemde. Ook Malcolm bekeerde zich in 1948 tot de islam en gaf zijn verblijf in de gevangenis een doel: zich verdiepen in de islam en medegevangenen bekeren.

De ideeën van de NOI waren radicaal en voor de FBI alarmerend genoeg: de Amerikaanse zwarten zijn het verloren volk van Shabazz, ontvoerd uit Mekka, alle blanken zijn duivels en een gewelddadige confrontatie is onvermijdelijk.

Malcolm veranderde zijn naam in Malcolm X Shabazz. Hij wierp zich volledig op zijn nieuwe levensbeschouwing en bleek een geboren leider en begenadigd spreker. Als minister van de Harlem Mosque maakte hij carrière in de NOI, maar hij moest zich houden aan de leer van Elijah Muhammed. Dat betekende dat politiek niet aan de orde was, hoe graag Malcolm zich er ook mee bezighield.

Hij was zoekende. Hij had geheime ontmoetingen met de Ku Klux Klan om te zien of er samenwerking mogelijk was. Een ontmoeting met de American Nazi Party was zelfs openlijk. Malcolm schold op alle blanken en draaide zijn hand niet om voor antisemitische uitspraken.

De NOI hield er kwalijke methoden op na: gelovigen werden gedwongen krantjes af te nemen die ze aan de man moesten brengen. Wie niet gehoorzaamde, kreeg een knokploeg op zijn dak. Aangifte doen had geen zin; in de VS van de jaren vijftig maakte de politie zich niet druk om de rechten van zwarten. Elijah Muhammed liet regelmatig zijn oog vallen op vrouwelijke volgelingen. Dat ze zwanger werden was hinderlijk, maar hij zette ze ver weg in een andere staat op een huurflatje. Muhammeds seksleven was een van de breekpunten tussen Malcolm en de NOI, want een van de slachtoffers was een oude vriendin van Malcolm. Daarnaast waren de kinderen van Muhammed jaloers op Malcolm omdat hij populair was binnen de NOI.

De moord op John F. Kennedy eind 1963 verleidde Malcolm tot een uitspraak in de trant van: wie kaatst kan de bal verwachten. Eerst werd Malcolm op non-actief gezet, daarna begon binnen de NOI een haatcampagne tegen hem. Op 21 februari werd hij in Harlem neergeschoten door drie man. Twee daders wisten te ontsnappen, één werd gepakt en bekende. Twee onschuldigen die niet bij die aanslag aanwezig waren draaiden samen met een van de daders op voor de moord. De afwikkeling door de politie roept vragen op. Het publiek werd niet gefouilleerd, Malcolms lijfwachten stonden op afstand, de politie was laat en waar bleef de ambulance?

Malcolm X is nog niet vergeten. Zijn naam heeft een klank als die van Che Guevara en ook hij is een voorbeeld voor revolutionairen. Malcolm X wordt geprezen omdat hij de onderlaag van zwarte Amerikanen meer zelfbewustzijn gaf, en hij haalde de banden met veel Afrikaanse en Arabische landen aan. Aan het eind van zijn leven neigde hij naar meer tolerantie. Voor dat proces had hij tijd nodig, maar die tijd was hem niet gegund. Juist voor iemand die zich altijd zo provocerend had opgesteld en zoveel vijanden had gemaakt bleek het onmogelijk aan een gewelddadig verleden te ontsnappen.

Manning Marable: Malcolm X. A Life of Reinvention. Allen Lane, 592 blz. €25,-.

    • Lucas Ligtenberg