Hier vallen grote beslissingen

Uiterlijk dinsdag moeten de VS zichzelf meer schuld toestaan. Het kan nog, maar er is al veel schade toegebracht. „Om hun zin te krijgen, spelen politici met de gezondheid van Amerika.”

De telefooncentrale van het Congres raakte deze week overbelast. Er was geen doorkomen aan, zoveel Amerikaanse kiezers belden naar hun lokale senator of afgevaardigde. Websites liepen vast. Congresleden zochten andere manieren om bereikbaar te zijn. „We luisteren naar u op Twitter”, stuurde senator Chris Coons uit Delaware, van de Democraten, naar zijn volgers.

De stroom telefoontjes en e-mails volgde op de oproep van president Obama in een live uitgezonden toespraak over het schuldenplafond. „Als u een evenwichtige aanpak wilt voor het reduceren van het begrotingstekort, laat het uw Congreslid weten. Vindt u dat we dit probleem moeten oplossen door een compromis te sluiten, stuur dat signaal.”

Obama-fans herkennen in zijn oproep de goede bedoelingen van de leider die zij in 2008 kozen: een president die wil uitstijgen boven de almaar polariserende partijpolitiek van Washington. Een politicus die bereid is het geloof in eigen gelijk in te ruilen voor praktisch besef dat ‘gewone’ mensen – lees: iedereen buiten Washington – missen in de politiek.

Critici horen in zijn oproep een noodkreet van de machtigste leider van de wereld: als een drenkeling in een vastgelopen politiek systeem stuurt hij flessepost naar de kiezer.

De spanning in Washington stijgt. Er zijn nog een paar dagen te gaan tot 2 augustus, wanneer de Amerikaanse overheid geen geld meer kan lenen en niet meer aan al zijn betalingsverplichtingen kan voldoen, omdat het schuldenplafond van 14,3 biljoen dollar is bereikt. Het plafond is de afgelopen jaren bijna jaarlijks verhoogd, soms op het laatste moment na een politiek akkoord tussen Democraten en Republikeinen, president en Congres. En vrij geruisloos.

Maar dit keer zijn er dramatisch klinkende bijverschijnselen. Zoals een paniekbrief van bankiers van Wall Street, die waarschuwen voor de dramatische gevolgen als Amerika de rente op bestaande schulden niet langer kan aflossen. De dollar daalt, net als de beurzen. En waarom klinken in het doorgaans ingetogen China, dat met veel vertrouwen geld aan de VS heeft geleend, nu zorgen dat ‘andere landen’ het slachtoffer worden van gevechten in de Amerikaanse politieke dierentuin?

Welke ontknoping volgende week ook volgt, The Economist weet het antwoord al: het „echte gevaar” blijft. Namelijk dat „het westerse politieke systeem niet meer in staat is de moeilijke beslissingen te nemen die nodig zijn om van een crisis te herstellen en welvaart voor jaren te verzekeren.”

Wat de afgelopen jaren gewoon leek te worden – altijd instemming met de exploderende Amerikaanse staatsschuld – is nu niet vanzelfsprekend meer. Het zomergevecht in Washington wordt in commentaren in een moeite genoemd met de worsteling van de verbrokkelde Europese landen om hun uit de hand gelopen staatsschulden te beheersen. Een nieuwe barst in het tanende aanzien van het Westen, dat almaar sneller ingehaald wordt door de minder democratische, maar wel efficiëntere groeimachten in Azië.

De verdere verstarring van het politieke debat in Washington deze week laat zien dat het Amerikaanse systeem niet meer werkt, zegt Thomas E. Mann, een politiek wetenschapper verbonden aan Brookings, een denktank in Washington.

Als twintiger was Mann, nu 66, politiek assistent van Democraten in beide kamers van het Congres. Begin jaren zeventig was het Amerikaanse Congres nog een plek waar Democraten en Republikeinen samenwerkten aan wetsvoorstellen. Waar debat nog een aanleiding was om van mening te veranderen.

In 2006 publiceerde Mann The Broken Branch, een boek waarin hij zijn bezorgdheid uitte over het gebrek aan partijoverschrijdende samenwerking in het Congres. Sindsdien zijn de loopgraven alleen maar dieper uitgegraven. Obama's belofte een einde te maken aan de polarisering was „naïef”, zegt Mann. „Dat ligt buiten de macht van een president.”

In plaats van partijpolitiek te bestraffen, zegt Mann, heeft de president die beloond. „Obama accepteert vrijwel alle Republikeinse voorstellen. Ook in de onderhandelingen over het schuldenplafond. Terwijl hij inmiddels wel moet weten dat de Republikeinen na iedere toenadering weer een stap verder weg gaan.”

Blufpoker. Dat is een veelgebruikte metafoor voor de strategie van de Republikeinen in de onderhandelingen over het terugbrengen van de staatsschuld. Vooral de politici die zich affiliëren met de Tea Party weigeren ieder compromis. Geen belastingverhogingen, ongeacht de omvang van de bezuinigingen de president daar tegenover stelt.

Maar ook Obama’s strategie van luid beleden redelijkheid is omstreden, onder vriend en vijand. De president „lijkt altijd de boel te misleiden, stappen uitdenkend in een spel dat zo complex is dat alleen hij het begrijpt”, schrijft Peggy Noonan, een conservatieve columnist van de Wall Street Journal en voormalig speech writer van Ronald Reagan.

De progressieve econoom Paul Krugman, columnist voor de New York Times bevindt zich in een staat van „onderdrukte woede en paniek” over de onderhandelingsstrategie van Obama. „Ik zou graag geloven dat dit allemaal een politiek schaakspel is dat wordt gespeeld in elf dimensies”, schreef hij onlangs. „Maar welk bewijs hebben we dat de president weet waar hij mee bezig is?”

Politieke spelletjes of niet, Obama is verre van redelijk. Dat vindt Jagadeesh Gokhale, een econoom bij het Cato Institute. Net als Brookings omschrijft deze denktank zichzelf als ‘niet-partijgebonden’. Maar zoals het bij Brookings lastig is mensen te vinden met sympathie voor de Republikeinen, lopen er bij Cato weinig Obama-fans rond.

Al dat gepraat van Obama over gedeelde opoffering en een evenwichtige aanpak klinkt mooi, zegt Gokhale, maar het is weinig waard. Obama’s aanpak van de staatsschuld – een combinatie van bezuinigingen en belastingen die in tien jaar 4 biljoen dollar moeten afhalen van een schuld van nu bijna 14,3 biljoen dollar – is in zijn ogen een schijnoplossing.

Veel van Obama’s bezuinigingen worden behaald op overheidsuitgaven die misschien nooit worden gedaan, zoals toekomstige defensie-uitgaven in Irak en Afghanistan. „Dat is fantasiegeld. Alsof ik besluit om toch niet op die tropische vakantie te gaan waarvan ik droomde en trots zeg dat ik 4.000 dollar heb bezuinigd.” Om de Amerikaanse staatsschuld op de lange termijn te verlagen, is een vergaande hervorming van het systeem van sociale zekerheid en gezondheidszorg nodig, zegt Gokhale. Dit zijn de zwarte gaten in de begroting waar ieder jaar miljarden in verdwijnen. Daar kan geen belastingverhoging tegenop.

Voor Gokhale is niet het onvermogen van de partijen politieke compromissen te sluiten het probleem, maar het ontbreken van politiek leiderschap. Dat is nodig voor de onvermijdelijke grote ingrepen om de staatsschuld blijvend te verlagen. Ook de Republikeinen ontbreekt de wil, zegt Gokhale. Want ook hun achterban begint te morren zodra ze geraakt worden door de bezuinigen.

Zijn hoop is gevestigd op de Tea Party. Met hun onwrikbare anti-belastingagenda zullen ze interne druk houden op de Republikeinen. „De Tea Party-groep is te klein om een verhoging van het schuldenplafond te blokkeren. Maar ze is groot genoeg om dwars te liggen en Obama’s belastingen tegen te houden.”

Mann, de politicoloog van Brookings, ziet de ideologische starheid van de Tea Party juist als gevaar. Dat er zo kort voor 2 augustus geen akkoord ligt, wijt hij grotendeels aan de Congresleden die zich associëren met de Tea Party. „Hun politieke stijl is om onmogelijke eisen te stellen en vervolgens niet te onderhandelen.”

De kern van het probleem is dat de Tea Party-politici naar Europees voorbeeld parlementaire partijpolitiek beoefenen in het Amerikaanse tweepartijensysteem, zegt Mann. „We zien de opkomst van politici die vasthouden aan ideologie en eenheid binnen de partij willen afdwingen. Maar het Amerikaanse systeem leent zich daar niet voor. We rekenen op brede partijen waarbinnen verschil van mening mogelijk is.”

De Republikeinen zitten in de wurggreep van de Tea Party, zegt Mann. Huis-voorzitter John Boehner heeft steeds grote moeite zijn partij te verenigen. De Tea Party-politici hebben zelfs een naam bedacht voor de oude Republikeinse garde, die ze veel te compromisbereid vinden: Republicans In Name Only. Niet toevallig klinkt de afkorting als de Engelse naam voor neushoorn.

Fascinerend om te zien, vindt Jason Peuquet. Hij is een jonge analist bij de Committee for a Responsible Federal Budget, een organisatie die zich inzet voor het terugdringen van het begrotingstekort.

Geen van de plannen die de laatste dagen zijn gelanceerd van Democratische en Republikeinse zijde snijden diep genoeg in de staatsschuld, zegt Peuquet.

Het enige lichtpuntje vindt hij het voorstel van de Gang of Six, een groep Democratische en Republikeinse Senatoren die forse bezuinigingen koppelen aan beperkte verhogingen van de belastingen.

Het is een van de zeldzame partijoverschrijdende voorstellen. „Om het schuldenprobleem op te lossen is de steun van beide partijen nodig. Niet alleen zodat er genoeg stemmen zijn om een wet aan te nemen, maar ook om te zorgen dat die na de volgende verkiezingen ook uitgevoerd wordt.”

Maar niet iedereen heeft nog genoeg vertrouwen om zich vast te houden aan zulke droomscenario’s over een goed werkend politiek systeem. Het schuldendebat laat volgens de politicoloog Thomas E. Mann precies zien hoe de polarisering steeds meer uitmondt in politieke verlamming. Zelfs de waarschuwing van kredietbeoordelaars dat de Verenigde Staten de hoogste kredietstatus dreigen te verliezen, beweegt het Congres niet tot samenwerking. „Politici zijn laconiek over de risico’s”, vindt Mann. „Om hun zin te krijgen zijn ze bereid om de economische gezondheid van het land, van de wereld, op het spel te zetten.”

En lang niet iedereen ziet in Obama een gunstige uitzondering. Cynici denken dat hij slechts geïnteresseerd is in de wetten van de klassieke politieke berekening. Welk compromis er ook komt, zolang hij maar redelijk klinkt, kan Obama er altijd een overwinning van maken.

Deze week gebruikte de president in vijftien minuten zes keer het woord ‘compromis’. Hij riep Congresleden op te denken aan hun gemeenschappelijk belang, aan hun gedeelde verantwoordelijkheid, aan samenwerking met de tegenpartij.

Kortom: als Amerika straks een tweede recessie doormaakt is het de schuld van die roekeloze Republikeinen. De boodschap van Obama aan de kiezer: stem Democratisch in 2012.