Generaals in Turkije verliezen hun machtsstrijd met premier Erdogan

De hele Turkse militaire top trad gisteren af. De generaals konden niet meer verkroppen dat de regering van premier Erdogan hun macht steeds verder inperkt. De tijd van staatsgrepen is voorbij.

De Turkse legertop is niet alleen zijn invloed kwijt over de politiek. Ook over de carrières van hun eigen soldaten en officieren hebben de ooit onaantastbare generaals niets meer te vertellen. Zoveel werd duidelijk gisteravond, toen de stafchefs van zowel de landmacht, luchtmacht als de marine opstapten uit protest tegen de aanhoudende bemoeienis van de regering met het leger. „Het is onmogelijk voor mij op deze hoge positie te blijven omdat ik niet langer aan mijn verantwoordelijkheid kan voldoen om de rechten van mijn personeel te verdedigen”, zei chef-staf Isik Kosaner nadat hij was opgestapt.

Hij en zijn collega’s maakten hun vertrek bekend enkele uren nadat aanklagers hadden gemeld nog eens 22 officieren te willen arresteren. Er zaten op dat moment al 44 officieren achter de tralies. Dat is ruim tien procent van de legertop.

De officieren worden allemaal beschuldigd van het beramen van een staatsgreep tegen de zittende regering van premier Erdogan. Die regering, vol strenggelovige ministers wordt sinds zijn aantreden in 2002 met argusogen bekeken door velen in de legertop, die zich nog altijd ziet als de bewaker van het seculiere karakter van de republiek. Volgens een document dat justitie op een computer vond, zouden officieren ondermeer aanslagen hebben willen plegen op moskeeën. De chaos die daar uit voort zou komen, zou militair ingrijpen legitimeren, zoals al vier keer eerder gebeurde in de afgelopen decennia. De 22 officieren die gisteren werden aangeklaagd zouden verantwoordelijk zijn voor een lastercampagne op internet tegen de zittende regering.

De legertop eist al maanden dat de officieren worden vrijgelaten. De beschuldigingen zijn volgens de generaals nergens op gebaseerd. Zeventien gearresteerde officieren zouden in de maand augustus promoveren tot een hogere militaire rang. Omdat tegen hen nog altijd geen officiële aanklacht is ingediend, leek de legertop die promotie geen probleem. Maar de regering weigert toestemming te geven voor hun vrijlating.

Tien jaar geleden had zo’n starre houding onherroepelijk tot een staatsgreep geleid, of anderszins ingrijpen door het leger. Maar die tijd is voorbij, zegt Hassan Köni, hoogleraar aan de Bahcesehir Universiteit in Istanbul. „Het leger had drie jaar geleden moeten reageren, toen de eerste officieren werden opgepakt. Maar toen deed het niets. En zoals het werkt op het slagveld: wie te laat reageert, sterft.”

Het Turkse leger is na het Amerikaanse het grootste binnen de NAVO, maar het is in korte tijd in eigen land politiek impotent geworden. De wetgeving heeft zich tegen zijn onaantastbare positie gekeerd. Officieren kunnen nu ook door civiele rechtbanken worden vervolgd, nog niet lang geleden ondenkbaar. Meer dan ooit wantrouwt de publieke opinie de motieven van de generaals.

Na de overweldigende overwinning van 12 juni toen de AK-partij van premier Erdogan liefst 50 procent van de stemmen kreeg, staat niets deze regering nog in de weg het leger verder terug te dringen van het politieke toneel. Na de ramadan in augustus gaat het parlement aan de slag met de grondwet, die nog dateert uit de tijd van de militaire dictatuur. In de nieuwe grondwet zal het leger niet langer boven de wet staan als de door zichzelf benoemde bewaker van de seculiere republiek.

De regering aarzelde gisteravond geen moment haar positie in de nieuwe machtsverhoudingen van Turkije te bestendigen. Necdet Özel, het hoofd van de gendarmerie werd benoemd tot stafchef van de landmacht en is nu de meest waarschijnlijke kandidaat om de leiding over alle strijdkrachten in handen te krijgen. Hij staat dicht bij premier Erdogan. De legertop is hem sinds gisteravond nog nooit zo goed gezind geweest.