Alles met een knipoog

The Diving Bell and the Butterfly / Le scaphandre et le papillon (Julian Schnabel, 2007) Ned. 2, 23.20 - 01.05 uur

Op verzoek van Zomergast en hersenonderzoeker Dick Swaab vertoont de VPRO vanavond de Franstalige film Le scaphandre et le papillon van de Amerikaanse kunstenaar Julian Schnabel. De hoofdredacteur van de Franse Elle, Jean-Dominique Bauby, raakte volledig verlamd na een beroerte. De arts legt hem uit dat zijn hersenstam beschadigd is en hij het zogenaamde ‘locked-in syndroom’ heeft. Bauby is volledig bij bewustzijn, kan alles zien en horen, maar niet meer praten. Hij kan slechts met zijn linkeroog knipperen, zijn rechteroog wordt uit voorzorg dichtgenaaid. Met dit ene oog bekijkt Jean-Dominique Bauby de wereld. Met engelengeduld leert een logopediste hem een knipoog-taal, waarmee hij uiteindelijk zijn memoires dicteert.

Schnabel maakt een gedurfde film van dit authentieke gegeven. De eerste 14 minuten beperkt hij zich tot Bauby’s point of view: de kijker ziet alles vanuit zijn (eerst nog) wazige gezichtspunt. Pas dan krijgen we een herinnering te zien, in de stijl van een Super8-filmpje. Schnabel is uiterst consequent, 90 procent van de film zien we wat Bauby ziet, waarbij verplegers, artsen en bezoekers rechtstreeks in de camera – zijn linkeroog – kijken.

Voor een hersenonderzoeker biedt de film ongetwijfeld een boeiende case study. Maar daarnaast is er vast nog een reden waarom Swaab juist deze film koos. Wat maakt iemand mens? Bauby heeft zijn bewustzijn en kan communiceren, hoe moeizaam ook. En, zoals hij zelf zegt in voice-over, hij beschikt nog steeds over een geheugen en zijn verbeelding. Hij is nog steeds een mens.

André Waardenburg