Twitter ondermijnt Chinese premier

Na een treinongeluk uitten Chinezen deze week massaal hun woede op Weibo, het Chinese twitter. Premier Wen Jiabao werd gedwongen te reageren. De autoriteiten verloren op ongekende wijze de controle over het nieuws.

A combination picture shows a derailed carriage of a bullet train being removed from a bridge as workers dig through the wreckage after a high speed train crashed into a stalled train in Wenzhou, Zhejiang province July 24, 2011. The crash occurred on Saturday after the first train lost power due to a lightning strike and a bullet train following behind crashed into it, state television said, raising new questions about the safety of the fast-growing rail network. REUTERS/Aly Song (CHINA - Tags: DISASTER TRANSPORT) REUTERS

Niet alleen de Chinese censuur, maar ook premier Wen Jiabao is na het zware ongeluk met een nieuwe hsl-trein geconfronteerd met de macht en snelheid van internet. „Het spijt mij dat ik pas na zes dagen hier kon komen, maar ik was ziek en heb de afgelopen elf dagen in bed doorgebracht”, verontschuldigde de premier zich gistermiddag in Wenzhou tegenover woedende nabestaanden en journalisten. Nog geen kwartier later verschenen op het Chinese internet foto’s van hem, toen hij de dag na het ongeluk waarbij 39 passagiers omkwamen, een Japanse handelsdelegatie ontving.

Op Weibo, het Chinese twitter, verschenen prompt tientallen verwijzingen naar artikelen in de Chinees-Engels- en Japanstalige pers over andere officiële ontmoetingen van premier Wen deze week. „Of Wen liegt of de media die hebben gedaan alsof hij een hele drukke week had, terwijl hij in bed lag”, commentarieerde een zekere Xiaomiao.

Wen Jiabao, het vaderlijke gezicht van de Communistische Partij van China, is het niet gewend neergezet te worden als een jokkebrok. Al evenmin is het gewoon dat de Chinese censuur door meer dan 28 miljoen boze, verontwaardigde en beschuldigende tweets in het defensief wordt gedrongen en de greep op de nieuwsstroom verliest.

„Dit zijn ontwikkelingen zonder precedent. Dit ongeluk is in de eerste plaats een menselijk drama, maar deze tragedie is ook een overwinning voor Weibo. Het is heel duidelijk geworden dat twitter en blogs de gewone burgers een stem hebben gegeven die anders niet snel wordt gehoord”, schrijft Song Sinan, hoogleraar communicatiewetenschappen aan de Universiteit van Chengdu in een e-mail. „Gewone burgers hebben voor het eerst de autoriteiten onder druk gezet om duidelijke en eerlijke antwoorden te geven en zich niet te verschuilen achter een muur van propaganda.”

Of Wen Jiabao, die in september 70 jaar wordt, werkelijk het bed moest houden van doktoren kan niet worden vastgesteld. Feit is dat het zeer zeldzaam is dat hoge leiders mededelingen doen over hun gezondheid, zeker in de vorm van een excuus.

Het was ook bijzonder dat hij naar Wenzhou kwam, want ongelukken met tientallen slachtoffers zijn geen zeldzaamheid in China. Alles wijst erop dat zijn komst verband hield met de ongekend omvangrijke boosheid over de wijze waarop de autoriteiten hebben gereageerd op het ongeluk met een van de grote, infrastructurele statusprojecten in China, het 18.000 kilometer lange hsl-netwerk in aanbouw.

Meteen na het ongeluk, dat dankzij een blogger in een huis bij de hoge hsl-baan bijna rechtstreeks was te volgen, verspreidde zich de verontwaardiging razendsnel over het hele Chineestalige internet. In miljoenen tweets op Weibo (dat vertaald kan worden als ‘breien’) rees het beeld op van het ministerie als een door en door corrupte maffiabende. Er werden foto’s geplaatst van hoge functionarissen tijdens schrans - en braspartijen. Samenzweringstheorieën buitelden over elkaar. Cynisme voerde de boventoon: „wie de snelste weg naar de hemel zoekt, neemt een enkeltje in de Chinese hsl.”

Reddingswerkers kregen de beschuldiging te verwerken belastende technische bewijzen te verdoezelen. De snelle compensatieregelingen – voor ieder dodelijk slachtoffer keert het ministerie 50.000 euro uit – werden gelaakt als zwijggeld. Woordvoerders van het ministerie van Spoorwegen en ook de Communistische Partij van China werden bespot.

Advocaten kregen van de hoogste justitiële instanties in Peking de geheime opdracht geen zaken van nabestaanden aan te nemen op straffe van schorsing. Maar na de publicatie van de instructies van hogerhand namen zij wel claimzaken van nabestaanden aan.

Journalisten, ook van de staatsmedia, namen geen genoegen met de vage verklaringen over de oorzaak van het ongeluk en gingen op onderzoek uit. Tegen de richtlijnen in leverden kranten en tv-stations in Peking, Shanghai, Guangzhou en Chongqing commentaar en stelden openlijk voor Chinese begrippen kritische vragen, ook over de snelle invoering van hsl-technologie en de modernisering van China.

Journalisten die voor media werken die zich wel strikt aan de richtlijnen van de propaganda-afdeling van de CPC hielden, verspreidden hun ‘echte’ verhalen via Weibo. De journaalpresentator van de Chinese staatstelevisie, Lu Jian, maakte via een tweet duidelijk dat „mijn mond is dichtgeplakt”. Een producer van CCTV die een te kritisch programma maakte, werd vandaag overigens ontslagen. „Wij zijn een krant die wil beschrijven wat er echt is gebeurd en we zijn ook een commerciële onderneming die rekening moet houden met wat de lezers willen weten. En onze lezers willen de waarheid horen en geen propaganda”, aldus een eindredacteur van Nanfang Zhoumo, een van de meest liberale weekbladen van China.

Het onmiddellijke resultaat van de miljoenen kritische tweets is dat premier Wen een diepgaand en transparant onderzoek naar de oorzaak van het ongeluk heeft toegezegd. Menselijke fouten, een niet werkend lichtsein en falende blokkeringsystemen als gevolg van een blikseminslag zijn de verklaringen waarmee de Chinese spoorwegen kwam, maar die zijn volgens experts niet waarschijnlijk.

Of de ondermijning van de macht van de Chinese censuur blijvend is, kan mediaprofessor Song Sinas niet eenduidig zeggen. „De overheid probeert op alle mogelijke manieren het internet te controleren. Die pogingen zullen zeker niet gestaakt worden, integendeel denk ik. Maar Weibo is zo snel, zo omvangrijk en zo populair dat het voor de censuur onmogelijk is alles te controleren. In die zin is de geest uit de fles”, mailt Sinan hoopvol. Er zijn in China 485 miljoen internetters, ongeveer de helft daarvan twittert en sms’t.

Daar komt nog bij, zegt hij, dat de woede en verontwaardiging verband houdt met de groeiende middenklasse. Volgens Song zegt de tweet van een familielid van een van de omgekomen passagiers veel. „Hij twitterde: wij zijn de families van eerste klaspassagiers en wij eisen geen compensatie maar eerlijke antwoorden. Ik heb ook boze tweets gelezen van bedrijfsmanagers, filmsterren, wetenschappers, journalisten, allemaal vertegenwoordigers van de middenklasse. Passagiers van de hsl behoren tot de middenklasse en die laat zich steeds minder makkelijk manipuleren. Iedereen gebruikt de trein, iedereen vreest nu het volgende slachtoffer te zijn”, observeert Song.

Met medewerking van Lu Junting