Een bericht uit de loopgraven van 2011

‘De obligaties van augustus’, zo is de huidige situatie in de wereldeconomie al genoemd. Vrij naar Brabara Tuchmans klassieker ‘De kanonnen van augustus’, waarin zij uiteenzet hoe de Europese machten, met name Duitsland, in augustus 1914 dachten te beginnen aan een korte, overzichtelijke en lokale oorlog, om verzeild te raken in een wijdverspreid, langdurig en ongekend vernietigend conflict.

Aan de vooravond van augustus 2011 zijn er parallellen, zij het puur economisch en financieel. De vraag is: zijn we, net als destijds werd gedacht, in de komende herfst ‘weer thuis als de bladeren vallen’, van een ‘frisse en vrolijke oorlog’? De twee brandpunten van nu, de Europese schuldencrisis en de Amerikaanse schuldencrisis, lijken op conflicten die met een beetje goede wil structureel op te lossen zijn. Toch worden ze op de spits gedreven, in de veronderstelling dat de gevolgen van een daadwerkelijk gevecht te overzien zijn.

Dat geldt voor Europa, dat een opeenvolging van eurocrises nodig lijkt te hebben om de stappen naar een diepere integratie al dan niet te nemen.

Het gaat evenzeer op voor de Verenigde Staten, waar nu via het schuldplafond een ideologisch gevecht woedt om de aard van de toekomstige samenleving.

Er waren in 1914 heel wat foute inschattingen, maar één van de belangrijkste vergissingen van destijds was die van de invloed van de techniek. De combinatie van moderne wapens die werden geproduceerd door de nieuw-geïndustrialiseerde samenlevingen, met verouderde militaire inzichten bleek het dodelijkst van allemaal.

Waarom is dat laatste nu relevant? Omdat schaal en techniek bij de huidige crises eveneens stelselmatig worden onderschat. Dat begon al bij de kredietcrisis van 2008, toen de macht en complexiteit van de onderliggende financiële structuur van de moderne wereld zichtbaar werd. De astronomische bedragen die, ook vandaag, uitstaan op de mondiale markt voor derivaten, en die de omvang van de daadwerkelijke economie met een factor vijftien overschrijden. De totale hoeveelheid ‘echt’ geld, in de vorm van leningen en eigen vermogen, die volgens McKinsey dit jaar het record heeft bereikt van 212.000 miljard dollar, hetgeen gelijk staat aan 3,5 maal de mondiale productie van goederen en diensten. De onderlinge banden, verzekeringen, afhankelijkheden, schaduwstructuren en kolkende stromen in het riool van de financiële wereld. De flash crash op Wall Street van vorig jaar, die onthulde dat de beurshandel nu in milliseconden gaat, en dat computergestuurde high frequency trading in de VS, en spoedig in Europa, het grootste deel van de beursomzetten bepaalt.

Moderne financiële instrumenten zijn door de Amerikaanse belegger Warren Buffet drie jaar geleden al getypeerd als financialweapons of mass destruction. Tegenover de schaal en de techniek van dit moderne wapenarsenaal staat een politieke strategie uit de vorige eeuw. Europa laat zich keer op keer verrassen door de reactie van de financiële markten op haar oplossing voor de schuldencrisis. Het huidige gevecht om het schuldplafond in de Verenigde Staten wordt gevoerd alsof de implicaties van wanbetaling door de overheid te overzien zijn. Maar wie het primaat van de politiek te ver doorvoert, riskeert een financieel Armageddon.

Tucht door de financiële markt is uitstekend. Maar er komt een moment waarop de markt de politiek tot voorwaarden dwingt die niet langer optimaal voor de samenleving zijn, maar enkel nog de belanghebbenden bij de financiële markt zelf begunstigen. Wat te doen? De financiële sector tot proporties terugbrengen die een jaar of twintig geleden gangbaar waren. En in de tussentijd vooral niet op die grote rode knop leunen.

Maarten Schinkel