De kogels kwamen van...

Waar kwamen de kogels dit keer vandaan? Om die vraag lijkt alles te draaien sinds de aanslagen in Noorwegen, nu een week geleden.

Het rumoer komt bekend voor: zoals moslims na de moord op Theo van Gogh en de aanslagen in New York, Londen en Madrid nadrukkelijk opgeroepen werden zich te distantiëren van – en te verantwoorden voor – terreur uit naam van de islam, zo klinkt nu diezelfde oproep aan de woordvoerders van het anti-islamitisch nationalisme waar Anders Breivik zich geïnspireerd door voelde. En ook nu klinkt dezelfde repliek: zoals je niet alle islamieten mag aanspreken op de terreurdaden van een enkeling, zo treft ook de vertegenwoordigers van het anti-islamisme geen blaam.

De discussie mag dan een déjà-vu zijn, dat maakt haar niet minder belangwekkend. Eraan ten grondslag ligt een al eeuwenoud filosofisch debat over ‘morele verantwoordelijkheid’: waar ligt die en tot hoever reikt zij precies? Net als het debat nu is ook het westerse denken over die vraag altijd sterk gepolariseerd geweest.

Aan het ene uiterste van het spectrum staan de methodologisch individualisten, zoals Max Weber en Hywel Lewis. Hun belangrijkste uitgangspunt luidt dat handelingen en intenties uitsluitend aan individuen kunnen worden toegeschreven. Begrippen als ‘groepshandeling’ of ‘groepsintentie’ zijn volgens hen betekenisloos, omdat ze niet te onderscheiden zijn van de handelingen en intenties van de individuele leden van een groep – de optelsom van gedeelde intenties of daden maakt nog geen ‘groepswil’ of ‘groepsdaad’, stellen zij. Hieruit vloeit voort dat er ook niet zoiets kan bestaan als ‘collectieve verantwoordelijkheid’: je kunt immers geen verantwoordelijkheid toeschrijven aan iets dat geen vermogen tot bewust handelen heeft (een groep).

Critici van deze positie, zoals Peter French, stellen dat aan groepen wel degelijk intenties en handelingen zijn toe te schrijven. Sommige handelingen zijn zelfs alléén in groepsverband mogelijk, zoals: ‘een president kiezen’, of ‘een voetbalwedstrijd winnen’. Dat opent de deur voor collectieve verantwoordelijkheid: als handelingen en intenties ‘deelbaar’ zijn, is de verantwoordelijkheid ervoor dat ook – een begrip dat overigens niet verward moet worden met ‘schuld’ of ‘aansprakelijkheid’.

Nu voert het te ver het debat over Anders Breivik te willen beslechten, maar het is wel de moeite waard op te merken dat veel opinieleiders erg gemakkelijk van positie wisselen (zie kader). Sommigen van hen stellen zich nu op als fervente methodologisch individualisten (‘Alleen Breivik draagt verantwoordelijkheid’), terwijl ze voorheen nog uitgesproken collectivisten waren (‘Spreek moslims aan op terreur uit naam van hun religie’). Andersom gebeurt het trouwens ook. Dat duidt niet alleen op inconsistentie, maar ook op kwalijk opportunisme. Het vermijden daarvan lijkt me, zeker in zo’n verhit debat, een verantwoordelijkheid van ons allemaal.

Rob Wijnberg