Blanken en joden: allemaal duivels

De Amerikaanse zwarten waren eigenlijk ontvoerd uit Mekka. Dat geloofde Malcolm X, leider van de Nation Of Islam in de VS. Zijn cultstatus nu lijkt op die van Che Guevara.

Manning Marable: Malcolm X. A Life of Reinvention. Allen Lane, 592 blz. €25,-.

De cultstatus die Malcolm X heeft is een bewijs van de betekenis die hij had en heeft voor de Afrikaans- Amerikaanse beweging. Maar die status verdoezelt ook de feiten van zijn leven. De moord op Malcolm X in 1965 is nog steeds een mysterie en heeft sterk aan de legende bijgedragen.

In zijn voortreffelijke biografie Malcolm X. A Life of Reinvention komt Manning Marable heel ver met het onthullen van de ware toedracht. Maar uiteindelijk stuitte hij op nog niet openbare FBI- archieven en op hoofdrolspelers die nooit hebben willen praten of inmiddels overleden zijn. Wat zijn levensloop betreft is er weinig meer uit te zoeken.

Marable, die een paar dagen voor verschijning van zijn biografie overleed, komt tot een bijzonder nauwkeurige reconstructie – al had hij best wat details kunnen weglaten. Onvermoeibaar hield Malcolm X bijvoorbeeld lezingen door het hele land, maar een halve eeuw later hoeven wij dat allemaal niet te weten.

Malcolm Little werd geboren in 1925 in Omaha in een gezin dat de ideeën van Marcus Garvey aanhing. Garvey en zijn aanhangers waren tegen integratie en streefden naar de ontwikkeling van het eigen zwarte ras en een eigen Afrikaans-Amerikaanse cultuur. Het gezin Little had te maken met een actieve Ku Klux Klan en met een zeer vijandige blanke populatie.

Malcolm Little verloor op jonge leeftijd zijn vader. Die werd in 1931 op straat in Detroit vermoord. Een moord die onopgelost is gebleven. Zijn moeder, Louise, bleef berooid achter met vijf kinderen. Ook geestelijk kreeg ze het zwaar, te zwaar te verduren. Louise belandde begin 1939 in een inrichting. Op 16-jarige leeftijd verhuisde Malcolm naar Harlem en daar begon een periode van kleine vergrijpen. Toen hij eind 1945 in Boston werd opgepakt voor inbraak, kreeg hij zeven jaar gevangenisstraf.

Islam

In die tijd bekeerden zijn broers en zussen zich tot de Nation of Islam (NOI), een Amerikaanse versie van de Islam. De voorman was Wallace Fard, die omstreeks 1930 zijn preken hield, later trad Elijah Muhammed naar voren die zich profeet noemde. Ook Malcolm bekeerde zich in 1948 tot de islam en gaf zijn verblijf in de gevangenis een doel: zich verdiepen in de islam en medegevangenen bekeren.

De ideeën van de NOI waren radicaal en voor de FBI alarmerend genoeg: de Amerikaanse zwarten zijn het verloren volk van Shabazz, ontvoerd uit Mekka, alle blanken zijn duivels en een gewelddadige confrontatie is onvermijdelijk. De FBI wierf informanten binnen de NOI en ging de beweging nauwgezet volgen.

Malcolm veranderde zijn naam in Malcolm X Shabazz. De X staat voor de naam die hij nog zal krijgen, maar duidt voorlopig nog op de naam die hij als christen droeg. Hij wierp zich met heel zijn wezen op zijn nieuwe levensbeschouwing en bleek een geboren leider en begenadigd spreker. Hij wist met gemak zalen voor zich te winnen en aanwezigen voelden zijn charisma. De NOI was echter ook te radicaal voor veel Afrikaanse Amerikanen en de organisatie distantieerde zich van Martin Luther King en andere voorvechters van gelijke rechten.

Malcolm X maakte onder meer als minister van de Harlem Mosque carrière in de NOI, maar hij moest zich houden aan de leer van Elijah Muhammed. Dat betekende dat politiek niet aan de orde was, hoe graag Malcolm dergelijke discussies ook voerde.

Hij was zoekende. Hij had geheime ontmoetingen met de Ku Klux Klan om te zien of er samenwerking mogelijk was. Een ontmoeting met de American Nazi Party was zelfs openlijk. Malcolm schold op alle blanken en draaide zijn hand niet om voor antisemitische uitspraken.

De NOI hield er kwalijke methoden op na: gelovigen werden gedwongen krantjes af te nemen die ze aan de man moesten brengen. De inhaligheid van de NOI-top is stuitend. Wie niet gehoorzaamde, kreeg een knokploeg op zijn dak. Aangifte doen had geen zin; in de VS van de jaren vijftig maakte de politie zich niet druk om de rechten van zwarten. Elijah Muhammed liet regelmatig zijn oog vallen op aantrekkelijke, vrouwelijke volgelingen. Dat ze zwanger werden was hinderlijk, maar hij zette ze ver weg in een andere staat op een huurflatje.

Muhammeds seksleven was uiteindelijk een van de breekpunten tussen Malcolm en de NOI, want een van de slachtoffers was een oude vriendin van Malcolm. Daarnaast waren de kinderen van Muhammed jaloers op Malcolm omdat hij populair was binnen de NOI.

Haatcampagne

De moord op John F. Kennedy eind 1963 verlokte Malcolm tot een uitspraak in de trant van: wie kaatst kan de bal verwachten. Eerst werd Malcolm dan ook op non-actief gezet, daarna begon binnen de NOI een haatcampagne tegen hem. Op 15 februari 1965 werden ’s nachts twee molotovcocktails zijn huis binnen gegooid. Het gezin ontsnapte ternauwernood aan de dood. Enkele dagen later zei Malcolm X in The New York Times dat hij ‘leeft als een man die al dood is.’

Op 21 februari werd hij aan het begin van een speech in Harlem neergeschoten door drie man. Twee van de vermoedelijke daders wisten te ontsnappen, één werd gepakt en bekende. Twee onschuldigen die niet eens bij die aanslag aanwezig waren draaiden samen met een van de daders op voor de moord. De toedracht en de afwikkeling door de politie roept vragen op. Het publiek werd niet gefouilleerd, Malcolms lijfwachten stonden op een afstand, de politie was laat ter plaatse en waar bleef de ambulance?

Malcolm X is zeker nog niet vergeten. Zijn naam heeft een klank als die van Che Guevara en ook hij is een voorbeeld voor revolutionairen. Malcolm X wordt geprezen omdat hij de onderlaag van Afrikaanse Amerikanen meer zelfbewustzijn heeft gegeven, hij heeft ook vrijwel eigenhandig de banden met veel Afrikaanse en Arabische landen aangehaald.

Aan het einde van zijn leven neigde hij naar meer tolerantie. Dat proces had tijd nodig, maar die tijd was hem niet gegund. Juist voor iemand die zich altijd zo provocerend had opgesteld en zoveel vijanden had gemaakt bleek het onmogelijk aan een gewelddadig verleden te ontsnappen.