Wie diagnosticeren we nu eigenlijk: Breivik of de samenleving?

Herdenking slachtoffers aanslagen Noorwegen. Foto AP / Matt Dunham

Anders Breivik deed er alles aan om zijn aanslagen te ideologiseren. Voor de rust in de samenleving is het echter beter als hij gediagnosticeerd wordt als psychopaat. De daad van een gek hoeft niemand zich aan te trekken. Maar die diagnose is misschien iets te simpel.

Boris Johnson, burgemeester van Londen, is echter wel van mening dat we Breiviks “kinderachtige ideologie” kunnen negeren. “Niemand bij zijn volle verstand gedraagt zich zoals hij heeft gedaan”, schrijft de bestuurder in The Daily Telegraph.

Johnson wil hiermee zeggen dat Breivik in de eerste plaats gestoord is. Dat hij een ziekelijke drang had naar destructie. “Soms heb je zielige jongemannen die vanuit een gevoel van machteloosheid en uitsluiting op een verschrikkelijke manier wraak nemen. Mensen die zo zwak zijn dat ze doden om zich sterk te voelen. Daarvoor hebben ze geen ideologie nodig.”

‘Ook nazi’s waren niet allemaal gek’
Toch kan ook Johnson er niet omheen dat Breivik zijn actie ideologisch motiveerde. Maar dat zou meer zeggen over Breivik dan over de ideologie. Hij zou die misbruikt hebben om zijn gekte te maskeren. “In wezen was hij een narcist en een egomaniak. We moeten minder aan hem denken en veel meer bezig zijn met de slachtoffers en hun familie.”

Guy Walters, een Britse journalist die onderzoek deed naar nazi-Duitsland, verwerpt de theorie van Johnson. “Krankzinnigheid is niet per se een voorwaarde voor massamoord”, schrijft hij in NewStatesman. “Wie Breivik afdoet als getikt, negeert toekomstige bedreigingen.” Walters gelooft dat rationele, geestelijk gezonde personen zo op kunnen gaan in een ideologie, dat ze belanden bij de uiterste consequentie van hun denken: het uit de weg ruimen van mensen die niet passen in hun ideaal.

SS-leider Heinrich Himmler is daar volgens Walters de belichaming van. Die stelde dat je een ‘fatsoenlijk mens’ kunt blijven als je de ‘morele plicht’ op je neemt om ‘ongewenste elementen’ te vernietigen. Himmler voerde niet in zijn eentje de Holocaust uit - daarvoor had hij duizenden soldaten nodig. Ook die waren niet allemaal gek, stelt de journalist.

‘Onderzoek sociale voedingsbodem van extremisme’
Een dergelijke proces, waarin gewone mensen buitengewoon verachtelijke daden in opdracht van iemand anders begaan, noemt de Amerikaanse psychiater Robert Jay Lifton “doubling“. In bepaalde situaties hoeven mensen volgens hem niet “gek of kwaad” te zijn om te doden, maar zet een organisatorisch verband hen ertoe aan, aldus de auteur van The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide (Basic Books, August 2000).

Breivik vond dat verband volgens Walters in de anti-islam commentaren van kranten en websites. “Zijn denken is helder en rationeel. Hij lijkt redelijk goed gesocialiseerd en heeft zelfs een gevoel van moraal.” Breiviks politieke argumenten mogen dan verkeerd zijn, schrijft Walters, maar de dreiging die hij zag in het multiculturalisme maakt hem niet gek. Daarmee schaart de journalist zich achter de conclusie van Andrew Silke, hoogleraar criminologie en auteur van The Psychology of Counter-Terrorism (Routledge, 2010). Silke ziet in Breivik een politieke terrorist en meent dat we nu verplicht zijn de sociale voedingsbodem van zijn extremisme te onderzoeken.

In Nederland wordt daartoe al opgeroepen. GroenLinks-Kamerlid Tofik Dibi wil een debat over de relatie tussen Breiviks gedachtespinsels en de allochtonenangst in de samenleving. En Job Cohen, fractievoorzitter van de PvdA, vindt dat politici na ‘Noorwegen’ hun toon moeten matigen. PVV-leider Geert Wilders reageerde furieus. “Linksigen als Cohen en Dibi proberen nu een politiek slaatje te slaan uit massamoord. Ranzig. De PVV blijft zichzelf, inhoudelijk en ook wat betreft toon”, twitterde hij.

‘Wat Breivik deed was slechts gestoord’
Simon Jenkins, journalist van The Guardian, wil echter niets weten van het ‘vermaatschappelijken’ van Breiviks aanslagen. “Breivik vertelt ons niets over Noorwegen. Hij vertelt ons ook niets over ‘de toestand van de moderne samenleving’. Zijn bekentenis fascist te zijn kan net zo goed van communistische, islamitische of anarchistische aard zijn. Die wanhopige, en ergens wel begrijpelijke, zoektocht naar de betekenis van zijn daden is gevaarlijk.” Dat een massamoordenaar jihadisten bewondert of zichzelf graag ziet als een heilige strijder van de Tempeliers, maakt hem er volgens de journalist nog niet één. “Dat hij iets vreselijks doet, betekent niet dat hij een terrorist is.”

Terrorisme is volgens Jenkins een specifieke en rationele politieke vorm: het gebruik van geweld om angst te zaaien met een bepaald doel. Hierbij denkt hij zowel aan de bommen op Bagdad in 2003 als aan de aanslagen in de Londense metro. “Het doden van Noorse tieners (geen moslims) om een vage haat te uiten tegen de samenleving, valt niet onder terrorisme”, aldus de journalist. “Wat Breivik deed, is slechts gestoord.”

Gerelateerde artikelen:
‘Breivik is de duivelse karikatuur van een juiste visie’
Op internet wemelt het van de ‘Breiviks’. Profeet Wilders moet geweldsretoriek uitleggen
Als Breivik nihilist was, zou zijn aanslag minder impact hebben
Wie de islam verantwoordelijk houdt voor terrorisme, ziet Breivik voortaan in de spiegel
Nationalisme verdient erkenning, maar wakker het niet te veel aan
Medisch beroepsgeheim had gebroken kunnen worden als Tristan daad had aangekondigd

Motief Tristan: God straffen door mensen pijn te doen
Kunnen zelfontbranders als Tristan nog iemand in vertrouwen nemen?
Google zoekt mogelijkheden om radicalisering te bestrijden

Het intellect ligt aan de basis van het grofste geweld

‘Dreigers moorden niet en moordenaars dreigen niet’

Jawel, ook in u schuilt een terrorist

FBI jaagt op zonderlingen als Jared Loughner
Osama bin Laden is dood, nu het ‘Bin Ladisme’ nog
Onderzoek: complotdenker zou het liefst zelf samenzweren

Het Kill Team is angstaanjagend normaal

Loughner mogelijk geïnspireerd door bekende grammaticagek

Dwing ontspoorde student tot psychotherapie