Eerst Zuid-Afrika, en dan de rest van het continent

Winkelketen Walmart wil met een overname Afrika veroveren.

Zuid-Afrika is als eerste aan de beurt, maar de reputatie van Walmart is er erg slecht.

De deal is rond, de aandelen zijn verkocht. Maar het verzet tegen de komst van Walmart naar Afrika gaat door.

Niet alleen de Zuid-Afrikaanse vakbonden hebben zich tegen de Amerikaanse overname van het lokale detailhandelsbedrijf Massmart gekeerd, ook de Zuid-Afrikaanse regering zet de hakken in het zand. Drie ministers gingen afgelopen week in beroep bij het mededingingstribunaal dat de fusie goedkeurde. Zij willen strengere voorwaarden om banenverlies te voorkomen. Maar oppositiepolitici en analisten zijn bang dat Zuid-Afrika de buitenlandse investeerders afschrikt die het land hard nodig heeft.

Bijna een jaar geleden kondigde Walmart, het grootste detailhandelbedrijf in de wereld, aan om Afrika te willen veroveren. Zuid-Afrika, de grootste economie van het continent, is de springplank naar de rest van het continent: precies zoals de Zuid-Afrikaanse regering bedoelde toen het land zich eerder dit jaar aansloot bij de BRIC-groep, het informele overleg van opkomende economieën onder leiding van China.

De consumptie in Afrika groeit en internationale bedrijven zien mogelijkheden om op het continent actief te worden. Massmart, dat met merknamen als Makro, Game en Builders Warehouse al in veertien Afrikaanse landen vestigingen heeft, was voor Walmart de ideale overnamekandidaat. Van de Zuid-Afrikanen wilde de Amerikaanse supermarktmagnaat leren hoe je in Afrika zaken doet, zei bestuursvoorzitter Doug McMillon van Walmart International vorig jaar. Het bedrijf bood 1,7 miljard euro voor 51 procent van de aandelen.

Maar de springplank kraakt. De machtige Zuid-Afrikaanse vakbeweging, gelieerd aan het sinds 1994 regerende ANC, wil het monster uit Bentonville, Arkansas, buiten de deur houden. „We kennen allemaal de reputatie van Walmart”, zegt Mduduzi Mbongwe, de plaatsvervangend algemeen secretaris van SACCAWU, de bond voor winkelpersoneel. Walmart is Afrika’s ‘economische kolonisator’ en een ‘wapen voor massaplundering’, stond op de protestborden die zijn bond bij aandeelhoudersvergaderingen omhoog hield. Mbongwe: „Walmart moet niets hebben van vakbonden en negeert de arbeidswetgeving, waar ook ter wereld. Zo’n bedrijf moet je in een land met zo veel ongelijkheid als Zuid-Afrika niet willen hebben.”

Na wekenlange hoorzittingen ging eind mei het Zuid-Afrikaanse mededingingstribunaal akkoord met de overname. Massmart en Walmart moesten wel beloven de eerste twee jaar geen werknemers te ontslaan en een programma op te zetten om voedingsproducten vooral van Zuid-Afrikaanse leveranciers te betrekken. Massmart kwam zelf met deze suggesties. Het bedrijf zegt de komende jaren 15.000 banen te willen creëren en alleen al in Zuid-Afrika honderd nieuwe winkels te openen. Op 20 juni was de transactie rond.

Maar vorige week tekenden de Zuid-Afrikaanse ministers van Handel, Economische Ontwikkeling en Landbouw alsnog beroep aan. Zij willen dat Walmart meer in detail laat weten hoeveel producten geïmporteerd gaan worden. „Walmart kan zeggen banen te scheppen bij de eigen winkels, maar als ze vervolgens hun spullen uit China halen, gaan in andere sectoren banen verloren”, zegt vakbondsman Mbongwe. In Zuid-Afrika is ruim een kwart van de bevolking officieel werkloos, maar wie daarbij de mensen optelt die het zoeken hebben opgegeven, komt op veertig procent. De regering wil voor 2020 5 miljoen nieuwe banen.

Maar om die werkgelegenheid te creëren zijn investeringen nodig. „De regering zou buitenlandse investeerders welkom moeten heten in plaats van ze af te schrikken”, zegt parlementslid Koos Marais van de liberale Democratische Alliantie, de grootste oppositiepartij. Volgens hem laat de Walmart-interventie zien dat de staat in Zuid-Afrika een te grote rol in de economie heeft. Uit nieuwe cijfers blijkt dat buitenlandse investeringen in Zuid-Afrika in 2010 met 70 procent afnamen ten opzichte van een jaar eerder. Negen Afrikaanse landen, waaronder het nietige Burkina Faso, trekken meer investeringen dan de grootste economie van het continent.

„Ik denk niet dat bij enig ander bedrijf de zorgen even groot zouden zijn geweest”, zegt financieel analist Chris Gilmour van Absa Investments. „Walmart heeft nu eenmaal een slechte reputatie.” Maar volgens de supermarktspecialist zijn de zorgen van Zuid-Afrika ongegrond. „Massmart zal de komende jaren onder leiding van Walmart heel sterk groeien, hier en in de rest van Afrika.” Bovendien betalen Zuid-Afrikanen volgens hem te veel voor hun voedsel. „Die prijzen kunnen omlaag, dat weten de Zuid-Afrikaanse voedselproducenten ook.” Volgens Gilmour kunnen „in theorie” de voorwaarden voor de overname nog worden aangepast. Maar het zou niet goed zijn. „Wat voor signaal geef je dan af aan andere buitenlandse investeerders?”