Samen zingen, samen hijgen, samen zijn

Duetten kunnen een vergeten carrière uit het slop halen. Zoals bij Eminem.

Die heeft hernieuwd succes. Mede te danken aan de samenwerking met Rihanna.

Op het podium van de Utrechtse popzaal Tivoli staat een blonde vrouw met een lieftallig gezicht. Ze zingt op heldere toon haar partijen. Rechts van haar, verstopt in de schaduw, staat een pezige man, met een stem als een schorre wolf en een uitdrukking die Magere Hein niet zou misstaan.

De twee gedragen zich alsof ze in twee verschillende zalen staan, maar hun stemmen zijn in dialoog: hij gromt, zij koert; hij dreigt, zij vergoelijkt; hij fleemt, zij houdt zich duur. Ze zingen unisono, in vraag-en-antwoordvorm, of met de een als tweede stem bij de ander – zo dwalen de Schotse Isobel Campbell en de Amerikaan Mark Lanegan in een niet altijd liefdevolle, maar steeds hechte pas de deux door hun repertoire.

Een vocaal duet kan romantisch zijn, het kan grappig zijn, het kan een duel zijn. Er zijn duetten van mannen en vrouwen, van mannen en mannen, van vaders en dochters, van rappers en diva’s. In welke vorm ook, de laatste jaren zijn duetten steeds populairder. De toename begon aan het eind van de jaren negentig, zo is te zien aan de grafiek van de Amerikaanse Billboard-noteringen, en duurt – afgezien van een dip in 2009 – tot op heden voort.

De allianties komen in alle genres voor. In hiphop wordt samen gezongen door The Beastie Boys met Santigold, in rock door Katy Perry en Kanye West, en in Nederland duetteert de soepel zingende Janne Schra met onder anderen Lucky Fonz III en Torre Florim (De Staat).

Het duet kan tactisch zijn. Nadat Eminem in 2009, na jaren van afwezigheid, een twijfelachtige comeback had gemaakt met de cd Relapse, is hij nu, na verschijning van Recovery (2010), populairder dan ooit – mede dankzij de vitale dialoog die hij rappend afwerkt met r&b-kopstuk Rihanna. Sterren als Mariah Carey en Jennifer Lopez krikken hun geloofwaardigheid graag op door samenwerking met een rauwe straathoekrappers als Lil’ Wayne. En supersterren stralen extra als ze samen zingen, zoals Lady Gaga en Beyoncé in Telephone.

Dankzij de techniek laat een duet zich tegenwoordig eenvoudig opnemen: twee zangers hoeven niet eens meer samen te komen. Ook de dood hoeft dankzij de techniek geen belemmering meer te vormen: Natalie Cole zong in 1991 samen met haar vader Nat (gestorven in 1965), Dreetje en Roxanne Hazes zongen met vader Hazes, en Gerard Joling zong onlangs met geestelijk vader Willy Alberti.

Het duet is zo populair dat je er een maatschappelijke oorzaak voor gaat vermoeden. Het is weleens anders geweest. In de jaren zestig werden enkele legendarische duetten opgenomen door Nancy Sinatra en Lee Hazlewood, die vervreemdende en tegelijk seksueel geladen liedjes zongen als Summer Wine en Some Velvet Morning. Ook uit de jaren zestig stamt de hemelse samenzang van Marvin Gaye en Tammi Terrell. En er was het duet der duetten: de twee versies van het gehijgde Je t’aime... moi non plus van Serge Gainsbourg met respectievelijk Brigitte Bardot (in 1967) en Jane Birkin (1969), dat tot op de dag van vandaag discussie losmaakt over de betekenis van de tekst.

Maar in de decennia erna verscheen er weinig spraakmakende samenzang. Tijdens de punkperiode werd er geen duet gezongen, en ook in de grunge- en dancescene kwamen ze zelden voor.

Bij de meeste duetten is sprake van een eenmalige gebeurtenis – als muzikale versie van de ‘one night stand’. Maar een aantal bands gebruikt tegenwoordig de samenzang als vaste vorm: bij bijvoorbeeld Cat’s Eyes, The XX en The Kills is ieder liedje een duet.

Er wordt opvallend vaak teruggegrepen op de oervoorbeelden van het man-vrouwduet: van Nancy Sinatra en Lee Hazlewood. Robbie Williams zong in 2001 samen met actrice Nicole Kidman hun Somethin’ Stupid, in een zoetsappige versie. De aanpak van Sinatra en Hazlewood blijkt de blauwdruk van bijvoorbeeld het nieuwe Britse duo Cat’s Eyes, en dat leidt tot nostalgische, aan Phil Spector refererende muziek, met de vrouw als beauty en de man als beast.

Barse mannen ontmoeten onschuldige vrouwen – is dat heimwee of ironie? Het Amerikaans-Britse duo The Kills brengt de samenwerking gelijkwaardiger: de man (zanger/gitarist Jamie Hince) en vrouw (zangeres Alison Mosshart) zijn elkaars sidekick, hun stemmen omslingeren elkaar als lianen en dragen zo bij aan een gevoel van ‘wij samen tegen de rest van de wereld’. Bij de recent populair geworden band The XX, uit Londen, klinkt de zang van zangeres Romy Madley Croft en zanger Oliver Sim op het eerste gehoor erotisch. Maar de schuchtere slaapkamerstemmen lijken zich ieder in een eigen ruimte te bevinden, en elkaar niet te kunnen bereiken – als seks per Skype.

Duetten mogen dan populair zijn, dat wil nog niet zeggen dat ze stuk voor stuk klassiekers worden. Veel pogingen zijn duidelijk bedoeld als oppepper voor kwijnende carrières. En vooral de rapduetten volgen een voorspelbare formule: binnen het nummer krijgt de gastzanger één refrein tot zijn beschikking, dat liefst een beetje rauw moet worden uitgevoerd. In de Billboard-hitparade draait nu een eindeloze carrousel van liedjes, waarin de rappers Drake, Nicki Minaj, 50 Cent en Kanye West bij elkaar een gastrefrein vullen.

Toch was het recentelijk een rap/r&b-duet dat alles in zich heeft om tot een moderne klassieker uit te groeien. Empire State Of Mind (2009), van rapper Jay-Z en de soulzangeres Alicia Keys, is een ode aan de stad New York en zou, na Sinatra’s New York, New York, het nieuwe lijflied van de stad kunnen worden. Want de tekst is actueel en snedig: (‘Welcome to the melting pot/ corners where we selling rocks [= crack]/ Afrika bambaataa shit/ (..) 8 million stories out there and they’re naked/ city it’s a pity half of y’all won’t make it’). Bovendien halen de twee het beste in elkaar naar boven: Jay-Z rapt warmbloediger dan ooit en Keys laat het achterste van haar tong zien in grandioze uithalen.

Dat is waarschijnlijk de definitie van een geslaagd duet: dat de samenwerking bij beide stemmen iets teweegbrengt. Zo was wildeman Nick Cave in Where The Wild Roses Grow, met Kylie Minogue, plotseling een gentleman, terwijl Minogue op haar beurt plechtiger zong dan ooit.

Het duet is een theatrale liedvorm, waarin artiesten een andere kant van zichzelf kunnen blootgeven. Net als bij de romantische kus in een film, is het bij hunkerend duetteren verleidelijk om er meer in te zien dan slechts een samenwerking.