Jullie moeten weg, kregen we te horen

De bouw van het Bela Monte-complex is deze maand begonnen, ondanks internationale protesten.

Het megaproject zou indianen verjagen en het ecosysteem aantasten.

Two boys jump into the waters of the Xingu river in Altamira, northern Brazil, April 28, 2010. After nearly three decades of sometimes violent protests, about 1,000 other indigenous people in the remote region have resigned themselves to the fact that the world's third-largest dam will be built in their backyard. Supporters say the Belo Monte dam will create jobs in a downtrodden region and help power Latin America's largest economy but critics say the race for economic prosperity also brings social and environmental costs. Picture taken April 28, 2010. To match Feature BRAZIL-DAM/ REUTERS/Ricardo Moraes (BRAZIL - Tags: POLITICS ENERGY ENVIRONMENT IMAGES OF THE DAY) REUTERS

Het geïsoleerde, overzichtelijke leven van Fernando Sousa (61) is plotseling overhoop gehaald. Door de voorgenomen bouw van de stuwdam Belo Monte in de deelstaat Pará dreigt zijn gammele houten huisje in het regenwoud op de oever, in een van de vele bochten van de Xingu Rivier, te moeten verdwijnen.

In de broeierige hitte van Sousa’s huiskamer sluipt een poes behendig tussen scharrelende kuikens. Aan palen hangen hangmatten en klamboes. „Een paar maanden geleden kwamen hier ineens mannen in pak langs, uit Brasília”, vertelt Sousa ontdaan. „Ze gaan hier een kanaal graven voor de stuwdam, kregen we te horen. Wij moeten hier weg.” De dam is omstreden omdat hij zal verrijzen in de bijna 2.000 kilometer lange Xingu die dwars door het regenwoud stroomt. Het is een indrukwekkende rivier, een labyrint van vertakkingen, eilanden en rotsen die in het droge seizoen vervaarlijk boven het water uitsteken.

De krijtstreeppakken die Sousa bezochten waren vertegenwoordigers van Norte Energia. Dat bedrijf leidt het consortium dat de enorme dam gaat bouwen. Met het opzetten van de eerste bouwplaats is deze maand de aftrap gegeven voor het megaproject. De Belo Monte-dam moet de twee na grootste ter wereld worden. Alleen de Chinese Driekloven-dam en de Braziliaanse Itaipu zijn groter. Het damproject leidt internationaal tot grote protesten. Een van de redenen is dat de rivier verscheidene indianenreservaten doorkruist. De dam zou de indianen kunnen verjagen.

Grofweg 25.000 indianen wonen er, van 18 etnische groepen. Voor hen is de rivier belangrijk, om te vissen en voor transport. Sommige delen van de rivier, zo is de verwachting, komen door de dam droog te liggen. Dan zal vissen niet meer mogelijk zijn. Het ecosysteem van de rivier zal bovendien uit balans raken.

Daarbij zijn er ook nog de duizenden families, de zogeheten ribeirinhos, zoals mensen als Sousa worden genoemd. Traditionele gemeenschappen die langs de oevers van de Xingu een bestaan hebben opgebouwd. Hun grond kan onder water komen te staan. De meesten willen echter niet weg, ook Sousa niet. Waar moeten ze naartoe? Hier hebben ze grond waar ze cacao, rijst, en maïs verbouwen. Sinaasappelen, kastanjes en bananen groeien aan de bomen. En net als de inheemsen vissen ze in de rivier.

„De rivier is als een vader voor ons”, zegt Sousa. Een hard bestaan in de rimboe heeft zijn gebit aangetast. De slippers aan zijn voeten waren ooit wit. Zijn T-shirt heeft gaten en donkere vlekken kleuren zijn blauwe korte broek. Sousa zegt dat ze geen ander leven kennen. „Als we een zak geld zouden ontvangen, dan weten niet hoe we ermee om moeten gaan. Voordat je het weet is het op en dan heb je niets, terwijl je hier alles hebt. Ik ben te oud om opnieuw te beginnen.”

Belo Monte is een van de vele dammen die Brazilië bouwt, in een poging te voorzien in de toenemende behoefte aan energie. Om de groeiende economie en de uitdijende middenklasse blijvend te kunnen bedienen, is een efficiëntere en uitgebreidere energie-infrastructuur onontkoombaar. Het waterkrachtpotentieel in de Amazone biedt voor de overheid wat dat betreft kansen. De nieuwe dam zou in de toekomst goed moeten zijn voor maximaal 11.000 megawatt aan elektriciteit. Volgens de Braziliaanse overheid kunnen hiermee 23 miljoen huishoudens van energie worden voorzien.

Het spanningsveld tussen economische groei en een duurzaam milieubeleid leidt steeds weer tot conflicten in het zich onstuimig ontwikkelende Zuid-Amerika. Andere snelgroeiende economieën als Peru en Chili worstelen ook met damprojecten die goed zijn voor de economie maar een bedreiging vormen voor natuur en inheemse stammen. Zo werd in Peru vorige maand nog de bouw van een waterkrachtcentrale in een van de aftakkingen van de Amazone afgeblazen na aanhoudende protesten. Hoe groot de schade van het Belo Monte-project is, valt vooralsnog niet te schatten. Maar volgens Marcelo Salazar, milieu-ingenieur van Instituut Socio-ambiental, zal die in ieder geval „aanzienlijk” zijn.

De pr-oorlog die de afgelopen maanden is losgebarsten tussen Norte Energia en milieuorganisaties heeft de verwarring vergroot. Indianenreservaten zouden onder water komen te staan, delen van het stadje Altamira ook. Maar volgens João Pimentel, directeur institutionele relaties van Norte Energia, komt geen enkel reservaat onder water te staan. „En niemand hoeft te verhuizen, ze kunnen zelfs blijven vissen”, zegt hij.

Milieu-ingenieur Salazar is daar minder van overtuigd. Hij denkt dat zo’n 11.000 indianen last zullen krijgen van de dam. Een deel daarvan wegens de lage waterstand waardoor vissen lastig wordt. Een ander deel zal problemen krijgen met de toestroom van tienduizenden gelukzoekers en arbeiders die op het project afkomen. Salazar zegt: „Als mensen geen werk vinden in de bouw, kunnen ze land bezetten van indianen, voor landbouw, dat is vaker gebeurd. Dat is een echte bedreiging.” De woorden van Salazar worden bevestigd door Maria Isabel Xipaia, een indiaanse van de Xipaia-stam. „Het bedrijf heeft geld beloofd aan sommige families als ze weggaan uit bepaalde gebieden”, zegt ze, „en daardoor is er verdeeldheid binnen de stammen. De blanke zegt dat wij lui zijn en stelen, maar het is de blanke die liegt. De blanke met zijn dam zal opnieuw land van ons wegnemen.”