Op een goede dag was ze geweldig

Van veelbelovend talent groeide Amy Winehouse uit tot een artiest die de kolommen van de sensatiebladen vulde. Zaterdag overleed ze.

Een ster viel zaterdag uit de hemel. Amy Winehouse (27) werd dood gevonden in haar woning. Met slechts twee albums was de Britse zangeres beroemd geworden. Maar ze kon de roem niet dragen. Haast onafwendbaar was haar dood op deze jonge leeftijd door het zelfdestructieve leven dat ze leidde. Getergd door demonen had de zangeres al een lange geschiedenis van alcohol- en drugsverslavingen.

Ze kwam regelmatig in de problemen. Er waren arrestaties, rechtszaken, relletjes in bars. Wie herinnert zich niet de beelden van een verwilderde Winehouse op straat, grauw en huilend. En natuurlijk was er de verknipte, gewelddadige knipperlichtrelatie met de verkeerde man, Blake Fielder-Civil.

Maar ze was ook de zangeres die met haar superhoge suikerspinlook, haar knauwerig-rauwe soulstem, de zwarte begeleidingsband met twee geolied dansende achtergrondzangers herinnerde aan vroegere Motown-acts. Had de zangeres een goede dag, dan waren haar optredens van grote klasse. Zoals haar nachtconcert in Amsterdam in 2007, en later ook haar concert in de Heineken Music Hall.

De zangeres bespeelde, op wiebelende hakken, in cocktailjurk met blote, getatoeëerde armen, haar toehoorders met professionele souplesse: innemende jazz en pompende swingsoul. Ze had timing, plaatste haar noten tot in de uiterste hoeken van de balustrades en stond in haar kracht.

Haar nasale, ietwat zeurderige stemgeluid onderscheidde haar. Als zangeres had ze vele gedaantes. Gepijnigd en bitterzoet, cool en afstandelijk met een scherpte in haar stem. Er was ook de Winehouse die hees en geil verleidde. Zangles had ze nooit gehad. Ze beluisterde Ella Fitzgerald „voor de fijne kneepjes” en in de zang van Sarah Vaughan herkende ze de kunst van het weglaten.

Amy Winehouse ging op haar debuut-cd Frank (2003) van 70’s soul en r&b naar broeierig gezongen jazzklassiekers met een hedendaagse hiphoplaag. Op de opvolger Back to Black (2007) liet ze zich nadrukkelijk beïnvloeden door de jaren zestig met meisjesgroepen als The Shangri-Las en Martha Reeves and the Vandellas. Een blank soulgeluid met een stuwende ritmesectie. Dat album leverde haar groot succes op. Ze was de nieuwe soulbelofte met hits als Rehab en Valerie, de Zutons-cover die producer Mark Ronson voor haar naar een hip soort nostalgiepop bracht.

De zangeres won maar liefst vijf Grammy’s in 2008 en was een voorbeeld geworden voor een legioen zangeressen, aangevoerd door Duffy en Adele, na haar. Met name Rehab sloeg in als een bom. „They tried to make me go to rehab, I said no, no, no”, zong ze quasi-verveeld. Nee, niet om er een boodschap mee over te brengen. Ze vertelde „gewoon” een verhaal dat haar overkwam, zei ze me in een interview, in plat, snel Engels. „Een dag waarop ik een enorme kater had. Ik ben verder niet verslaafd. Ik geloof echter wel dat je, wanneer je het zelf niet kunt oplossen, ook wel echt verloren bent.”

Winehouse was typisch zo’n vrouw die zich iedere dag als ze wakker werd voornam het vanaf die dag allemaal anders aan te pakken. Een wisselvallige persoonlijkheid, die gepassioneerd was als het om haar muziek ging, maar slecht kon kiezen voor de juiste levensstijl en vrienden. In haar liedjes kon ze veel van zich afschrijven als ze in de war of ongelukkig was. Ze had het nodig, vertelde ze. Succes deed haar weinig. Ze moest haar boosheid van zich afschrijven om te voorkomen dat ze stomme dingen deed. Anders zou ze misschien „haar kamer kort en klein slaan of zichzelf helemaal lam drinken”.

De zangeres bediende zich in haar teksten van een prikkelend soort openhartigheid. Cut the crap – ze was direct, noemde alles en iedereen bij de naam en wist pijnlijke situaties haarfijn neer te pennen. Winehouse bedroog haar vriend met een jongen die sprekend op hem leek. Dus „zo erg was het niet”. „Why you so upset?/Baby you weren’t there and I was thinking of you when I came.”

Of serieuzer, over haar vader in What Is It About Men. Ze legde haar vaders affaires naast haar eigen ervaringen als ‘de andere vrouw’. „Toen ik het schreef realiseerde ik me dat ik eigenlijk niets anders deed dan hij. Hij was eigenlijk niet de grote klootzak die ik hem altijd vond, maar gewoon een man die zijn lul achterna liep, zoals velen.”

Meestal eindigden haar liedjes met een grappige uitsmijter. Bewust, aldus Winehouse. „Ik wil de frustratie uit mijn hart hebben, maar ik wil er tegelijk ook een humorvolle wending aan geven. Zodat ik later niet denk: o god, wat was ik depressief. Ik wil juist denken: ‘Wow, dat was best een fucked-up situatie maar gelukkig heb ik het doorstaan’. En dan blijft het ook een leuk nummer om te zingen.”

In 2004, een jaar na haar debuutalbum Frank zong Winehouse, een wulpse Britse van twintig, op het Rotterdamse Importfestival. Ze zag er goed ordinair uit, met een dikke laag make-up, de piercing boven haar mond, een flink decolleté en ultrakort rokje. Even voor het interview zong de debutante, gezeten op een afmeerbolder aan de Rotterdamse Maaskade, haar venijnige lied Stronger Than Me. Het miezerde en het waaide, maar Amy gaf geen kick en ging op in haar muziek, terwijl haar hak mee tikte.

Een tweede ontmoeting had plaats vlak voor haar nachtconcert in 2007 te Paradiso Amsterdam. Van talent was ze inmiddels een succesvolle zangeres die de Britse sensatiepers genoeg stof leverde. Naast haar anorectische gewicht leidde haar excessieve drank- en drugsgebruik tot veel sensatieverhalen en foto’s op foute roddelsites. Dronken brak ze shows af, ze was grofgebekt, ook tegen haar publiek en ze sloeg er op los als ze het nodig vond.

In haar kleedkamer in Paradiso was ze toen aanvankelijk niet te zien. Wel te horen, ze maakte, op de wc, eerst even haar telefoongesprek af met haar toenmalige echtgenoot. Vervolgens zette ze de wc-deur open en begon het interview. Winehouse was destijds écht heel tenger – twee minuscule heupjes en dunne beentjes. Van haar street girl attitude was die avond weinig te merken. Ze kwam zelfs wat verlegen over, deed misschien haar best netjes over te komen, ondanks de flessen Jack Daniel’s-whisky die ze mengde met cola.

Winehouse was van Joodse afkomst uit de Noord-Londense wijk Southgate. Een kind uit een gebroken gezin. Haar ouders gingen uit elkaar toen ze klein was. Vader Winehouse, nu jazz-zanger, was destijds taxichauffeur. Hij kreeg het soms, tot grote frustratie van zijn gezin, op zijn heupen en verdween dan rustig een aantal maanden. Amy groeide met haar broer op bij haar moeder en een strenge grootmoeder. Haar schooltijd omschreef ze als „de hel”. Ze was altijd een buitenstaander en kwam regelmatig in moeilijkheden. Aanpassen, zei ze met afschuw in haar stem, vond ze verschrikkelijk. Zowel de toneelschool als de strenge meisjesschool waar ze uiteindelijk terechtkwam, hadden heel wat met de gepiercete en wiet rokende Winehouse te stellen.

Gelukkig was er de muziek waar ze in kon weg dromen. Uren sloot ze zich op in haar kamer of die van haar broer, die toen hij ging studeren zijn platencollectie met albums van Miles Davis, Dizzy Gillespie en Bud Powell achterliet. Jazz was altijd haar „kleine geheime hobby”. „Het was mijn persoonlijke droommuziek, die ik niet met mijn vrienden deelde. Ik luisterde er zo veel mogelijk naar. ’s Morgens voor ik naar school ging en als ik thuis kwam weer.”

Ondanks haar succes zegde Winehouse steeds vaker concerten af. Ook hier, Pinkpop en North Sea Jazz in 2007. De hoop op een glansrijke comeback bleef. Haar nieuwe album, opgenomen tijdens goede momenten op St. Lucia, staat in de verf. Diverse keren ondernam ze, al dan niet gestuurd door haar vader, pogingen om af te kicken.

Even leek ze dit jaar op te krabbelen. Ze volgde een speciaal afkickprogramma in de Priory-kliniek die haar moest klaarstomen voor een grote Europese tournee. Maar haar comeback was ronduit dramatisch. Tijdens haar eerste concert in Belgrado hield Winehouse zich staande aan haar musici, murmelde ze de woorden en smeet met haar microfoonstandaard; het publiek jouwde haar uit. De tournee werd afgeblazen.

Op YouTube is ze drie dagen voor haar dood nog te zien met haar petekind Dionne Bromfield, op het iTunes Festival in Londen. Even na vier uur zaterdagmiddag (plaatselijke tijd) reed een ambulance naar haar appartement in Camden. De zangeres was niet meer redden. Over haar doodsoorzaak wordt vandaag meer bekend, maar de meeste speculaties houden het op een overdosis drugs en alcohol.

Platenmaatschappij Universal is „diep bedroefd door het plotselinge verlies van zo’n getalenteerde muzikant en artiest”. Ook collega-artiesten als Lily Allen, Mark Ronson en Boy George lieten zich verslagen uit. In september zal de zangeres met de jazzklassieker Body & Soul te horen zijn op het nieuw duettenalbum van crooner Tony Bennett. Op de eigen opnames van Winehouse zullen we vermoedelijk nu niet lang meer hoeven wachten.

Amanda Kuyper