'Crisis vraagt aanpak zwart werk'

De schuldencrisis toont dat het zwartwerken in landen als Griekenland en Italië ook een Europees probleem is, zegt Piet Renooy. Hij pleit voor Europese bestrijding.

Miljarden injecteren is maar een half antwoord op de Europese schuldencrisis. Wat ontbreekt, is een Europese aanpak van zwart werk, zegt Piet Renooy van onderzoeksbureau Regioplan in Amsterdam. „In landen als Italië en Griekenland meet de zwarte sector ruim 20 procent van het bruto nationaal product”, zegt Renooy. „Als over al die inkomsten belasting zou worden betaald, wordt de staatsschuld behapbaar.”

Tijdens een seminar sloot Regioplan vorige maand een onderzoeksproject af over zwart werk in opdracht van de Europese Commissie. Het bureau presenteerde een model voor een Europees samenwerkingsverband om zwart werk te bestrijden. De ontvangst was goed en onder de lidstaten is voldoende draagvlak, maar de interesse in Brussel is om onduidelijke redenen „verflauwd”, volgens Renooy. De Europese Commissie was niet bereikbaar voor commentaar.

Is zwart werk niet vooral een binnenlands probleem van de lidstaten?

„Nee, de gevolgen van zwart werk zijn steeds meer grensoverschrijdend. Europa heeft de grote zwarte sectoren in Griekenland en Italië jarenlang getolereerd, en zit nu zelf met de problemen. EU-landen die hun financiën niet onder controle hebben, brengen het hele stelsel in gevaar. De huidige crisis vraagt om fiscale coördinatie op Europees niveau – op dat terrein was de top vorige week een gemiste kans. En daarnaast zie je dat zwart werk, in ieder geval niet gereguleerd werk, wordt geïmporteerd onder het mom van vrij verkeer van arbeid en diensten.”

U beschouwt Poolse arbeidskrachten in Nederland als zwartwerkers?

„Een deel werkt zwart, of in ieder geval diepgrijs. Neem de ‘schijnzelfstandige’, een eenmansbedrijf dat laten we zeggen in Krakau is geregistreerd. Nederland moet zo iemand accepteren als een zzp’er, die onder het minimumloon kan werken, maar vaak zijn ze feitelijk in loondienst.”

Tegelijkertijd is de Nederlandse economie gebaat bij zulke arbeidskrachten.

„Ja, ik zeg ook niet dat je die mensen moet tegenhouden. Maar er is een enorme spanning tussen de vrije marktgedachte en het sociaal Europa dat de arbeiders wil beschermen.”

Wat gaat er mis bij de huidige aanpak van zwart werk binnen de lidstaten?

„Er is algemeen wel veel aandacht voor, maar de bestrijding gaat vaak via gescheiden kolommen. De inspectie concentreert zich óf op arbeid óf op sociale zaken óf op financiën. Samenwerking en uitwisseling van informatie ontbreekt in veel landen, en zeker op internationaal niveau.”

Ook een land als Italië heeft veel aandacht voor de aanpak van zwart geld?

„Er zijn echt prachtige projecten gedaan. Vooral in de periferie, waar hele sectoren langzaam binnen de witte economie zijn getrokken. Kleine bedrijfjes in arme wijken die langzaam belasting gingen betalen. Waar de Europese Commissie tijdelijk werken onder het minimumloon gedoogde. Het helpt alleen weinig.”

Waarom?

„In Nederland en Scandinavië wordt ook wat afgeklust, maar dat gaat om bijbaantjes. In Zuidoost-Europa is zwart werk veel meer geïntegreerd in de reguliere economie. Er zijn vaak geen schriftelijke arbeidscontracten. Salaris wordt deels wit uitbetaald en deels zwart in een envelop. Absoluut is het niveau redelijk, maar die mensen bouwen geen pensioen of sociale zekerheid op – wat zwart werk weer aantrekkelijk maakt. De bestrijding richt zich in deze regio meer op het formaliseren van het arbeidsbestel. Hoe meer je kunt formaliseren, des te minder zwart werk er zal zijn.”

Het ontbreekt aan een overheid?

„Het allergrootste probleem in Zuidoost-Europa is het volstrekte gebrek aan vertrouwen in overheidinstellingen. Het is niet de belastingdruk of de strenge regelgeving die zwart werk stimuleert. Mensen zien niet dat er met collectief geld collectieve dingen worden aangeboden. Vertrouwen winnen, daar gaat het om.”

Met een staatshoofd als Berlusconi?

„Italië heeft zwaar ingezet op zwart werk. Maar Italië blijft half Berlusconi, half verstandig, vrees ik.”

Hoe zou een Europese bestrijdingsdienst er uit kunnen zien?

„Het belangrijkste is meer eenheid en efficiëntie in het beleid. Wij denken aan een Europees Netwerk voor samenwerking, kennisontwikkeling en voorlichting. Met een orgaan van een mannetje of vijftig is dat goed te doen. Een dienst, een ‘sociopol’ zoals Europol, is juridisch een heel gedoe en je moet er politiek meer draagvlak voor hebben. Wij stellen iets simpels voor: vijf jaar en dan evalueren.”

Is zwart werk ooit uit te bannen?

„Nee. Hoeft ook niet, toch? Als ik de buurman help een schuurtje te timmeren, zou hij mij strikt genomen moeten betalen. Maar het zou debiel zijn om dat op te geven bij de belasting. Als zwart werk een groot deel van de reguliere economie gaat vormen, of als er sprake is van uitbuiting, dan moet je hard ingrijpen.”