Wapengekletter rond de Noordpool

Koortsachtig zijn de landen rond de Noordpool bezig hun aanspraken op delen van het gebied te onderbouwen. Met militaire oefeningen worden de claims kracht bijgezet.

De Noordpool is normaal een van de meest verlaten, serene gebieden op aarde. Maar over tien dagen veranderen de ijsvlaktes tijdelijk in een decor van ontploffende granaten, bulderende vliegtuigmotoren en knallende geweren.

Het Canadese leger begint vanaf 1 augustus aan een vier weken durende exercitie in het gebied, codenaam ‘Operatie IJsbeer’. Het gaat volgens minister Peter MacKay van Defensie om de grootste militaire oefeningen in het gebied in de moderne geschiedenis van het land. Duizend soldaten doen mee, met straaljagers, radarvliegtuigen, een oorlogsschip en reservisten van een speciale Inuit-eenheid.

Dat machtsvertoon heeft alles te maken met wat zich vermoedelijk onder het ijs bevindt. De US Geological Survey schatte drie jaar geleden (op basis van extrapolatie) dat zich in het Arctisch gebied meer dan eenvijfde van ’s werelds olie- en gasreserves bevindt. Jarenlang waren die reserves onbereikbaar voor mensen. Maar door de opwarming van de aarde smelt het ijs en veranderen de perspectieven. Over vijftien jaar zou de Noordpool ijsvrij kunnen zijn.

Canada, een van de vijf landen die grenzen aan het Poolgebied, claimt een deel van die vermeende voorraden. Maar het voelt zich steeds meer bedreigd door Rusland, dat ook een deel claimt – het grootste, waaronder een deel van Canada’s deel. Twee weken geleden kondigde de Russische regering aan twee speciale legerbrigades (elk bestaande uit enkele duizenden militairen) op te richten, die haar belangen in de regio moeten beschermen – zo nodig met geweld.

De Canadese oefeningen zijn daar deels een antwoord op. Minister van Defensie MacKay zei dat die zijn „bedoeld om Canada’s permanente en tijdelijke aanwezigheid in het gebied te versterken en te vergroten”. Met andere woorden: wat van ons is, is van ons. De Canadese oefeningen worden nu al een paar zomers gehouden, maar na de Russische aankondiging eerder deze maand werden ze fors opgeschaald.

De laatste paar jaar werd de strijd om de Arctische bodemschatten al gekenmerkt door tit-for-tat spierballenvertoon van de betrokken landen (naast Rusland en Canada ook Denemarken (via Groenland, dat deel van Denemarken is), Noorwegen en de Verenigde Staten). In 2007 plantten Russische nucleaire onderzeeërs een roestvrije titaniumvlag recht onder het midden van de Noordpool, een gebied waar meerdere landen aanspraak op maken.

De Canadese premier Stephen Harper vroeg zich daarop verontwaardigd af of de Russen het normaal vonden om zo maar overal vlaggen neer te zetten en kondigde prompt aan voor enkele miljarden dollars een militaire basis te gaan bouwen in het gebied. Niet veel later moesten Canadese straaljagers Russische atoombommenwerpers onderscheppen in het luchtruim boven het Canadese deel van de Noordpool.

Volgens sommigen wordt het uitbreken van een echt gewapend conflict steeds minder ondenkbaar. Ban Ki-moon, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, waarschuwde woensdag nog voor instabiliteit als gevolg van klimaatverandering. Daarmee doelde hij ook op het Noordpoolgebied. Een Nieuwe Koude Oorlog, waar sommigen al van spreken, is er nog niet. Maar steeds meer lijken de ‘Poollanden’ het zekere voor het onzekere te nemen. De militaire opbouw in de regio is in bijna alle landen al een feit.

Naast het wapengekletter leveren de Arctische landen hun strijd om het Poolgebied vooral met papierwerk. En die strijd nadert snel een climax. De Verenigde Naties bepalen uiteindelijk wie recht heeft op welk deel van de Noordpool, dat is een bepaling uit het Zeevaartverdrag van 1982. Alle belanghebbende landen moeten daarvoor claims indienen die wetenschappelijk zijn onderbouwd. Maar ze hebben weinig tijd: het kan tot maximaal tien jaar na ratificatie van het verdrag. Voor vrijwel alle landen zijn de deadlines bijna verstreken. Wie de deadline mist, heeft nergens meer recht op.

Veel landen hebben dus haast. Daarom worden er deze zomer opnieuw koortsachtig gegevens verzameld in het gebied. De tweede Russische expeditie in vier jaar vertrok vorige week. Een Canadese en een Deense missie staan op het punt weg te gaan. De Amerikanen zijn alweer terug – ook al hebben ze het Zeevaartverdrag niet eens geratificeerd en verschijnen ze daardoor sowieso niet in optimale uitgangspositie voor de VN. Alleen de Noren doen niets. Die hebben hun claim al in 2006 ingediend.

Het gebied is alleen ’s zomers toegankelijk en dan maar korte tijd – al wordt dat steeds iets langer door de klimaatverandering. De werkzaamheden zijn bovendien uiterst complex. Bodemonderzoek op de Noordpool, waar het ijs soms tientallen meters dik is, is volgens geologen zo complex als een maanlanding.

En de vraag is niet alleen of de landen op tijd zullen zijn voor de deadline. De vraag is ook, en vooral, wat er gebeurt als de VN een uitspraak hebben gedaan. Dergelijke uitspraken zijn niet-bindend en landen kunnen bezwaar aantekenen. De landen zouden dan onderling, met elkaar kunnen onderhandelen. Net zoals Rusland en Noorwegen vorig jaar deden, toen zij hun conflict over een onderlinge grens in de Barentszzee – na 44 jaar – met diplomatiek overleg beslechtten.