Waarom de VVD geen paars kabinet wilde

Een jaar geleden mislukten de coalitieonderhandelingen tussen VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. Mark Rutte sloeg af naar een gedoogconstructie met CDA en PVV. Inhoudelijke meningsverschillen maakten Paars Plus onmogelijk, was het verhaal. In werkelijkheid wilde de VVD liever ‘over rechts’. Dat was politiek veel aantrekkelijker.

De zomerjurk van Femke Halsema, Alexander Pechtold en Mark Rutte met hun jasje over de schouder. Zelfs Job Cohen lachte ontspannen. De wandeling die de leiders van GroenLinks, VVD, D66 en PvdA op 21 juni 2010 rond de zonnige Hofvijver maakten, zou hét beeld van de formatieonderhandelingen zijn geweest, als Paars Plus was gelukt. Dat voorzagen ook de fotografen die achter de slenteraars aanholden.

Keuvelend, af en toe een lach en een schouderklop. Voor wie niet beter wist, leek hier een stel vrienden aan de wandel. Wat zou Paars Plus voor Nederland hebben bedacht?

Radicale gedachten genoeg in de maand dat de onderhandelingen liepen: de partijleiders praatten over een grootscheepse herziening van het belastingstelsel, hervorming van het ontslagrecht en de WW. Ze zagen een kabinet van acht ministers voor zich, dat als team samen op het departement van Algemene Zaken zou zitten, het managen van de ministeries overlatend aan de staatssecretarissen. De onderhandelaars filosofeerden over een kort regeerakkoord, met veel ruimte voor de oppositie. Misschien zelfs een verruiming van de mogelijkheden om een einde te maken aan je eigen leven. Of een algeheel boerkaverbod.

Maar op een zonnige dag in juli, nu één jaar geleden, waren de onderhandelingen over Paars Plus voorbij. Onoverbrugbare meningsverschillen over bezuinigingen en hervormingen, zeiden betrokkenen achteraf. Vooral tussen VVD, de winnaar van de verkiezingen, en de PvdA, die nipt tweede werd, was geen overeenstemming mogelijk. Rutte had zijn ‘piketpaaltjes’ diep geslagen: 18 miljard bezuinigen, afblijven van de hypotheekrenteaftrek, geen kilometerheffing, geen lastenverzwaringen – politieke taal voor het verhogen van belastingen of sociale premies.

Toch waren niet inhoudelijke meningsverschillen de reden dat Paars Plus mislukte. Dat blijkt uit gesprekken met betrokken politici bij alle partijen. Zij wilden lange tijd niet terugkijken op de mislukte onderhandelingen. Nu doen ze dat wel, op voorwaarde van anonimiteit. Deze krant kreeg ook informatie uit documenten die bij de onderhandelingen werden gebruikt.

Politieke zelfmoord

„We hadden er inhoudelijk uit kunnen komen”, zeggen D66’ers. Maar politiek is meer dan beleid, en de VVD maakte een andere politieke keus. VVD’er Henk Kamp, nu minister van Sociale Zaken, herinnerde Rutte er tijdens de onderhandelingen voor Paars Plus meermalen aan: Rutte had een conservatief rechtse campagne gevoerd, en ‘wie wint over rechts, moet regeren over rechts’. Zeker met een sterke PVV vol zelfvertrouwen was „samenwerken met drie linkse partijen voor ons gelijk aan politieke zelfmoord” zo vatte een VVD’er tijdens onderhandelingen het gevoel in de partijtop al samen.

De piketpaaltjes van Rutte, die de Paars-Pluscoalitie onmogelijk maakten, liet de VVD vallen toen ze een coalitie kon vormen met CDA en gedoogpartner PVV. Het verbod op lastenverzwaring verdween; de bezuinigingen van dit kabinet bestaan volgens het Centraal Planbureau voor 6 miljard uit lastenverzwaringen. ‘Minimaal 18 miljard extra bezuinigen’ kreeg ook een ruimere interpretatie; van de 18 miljard in het regeerakkoord waren er 3 al bedacht door de demissionaire minister van Financiën De Jager (CDA). De partijen omzeilden het taboe op beperking van de hypotheekrenteaftrek door strengere eisen aan hypotheken te stellen.

Dat soort resultaten leek bij Paars Plus ook binnen handbereik, blijkt uit de gesprekken nu. Natuurlijk: VVD, PvdA, D66 en GroenLinks kwamen niet tot een akkoord. Bij een formatie, wil het cliché, ligt niets vast tot alles vastligt. En echt moeilijk worden onderhandelingen pas bij de bespreking van de details. Maar de besproken maatregelen geven wel inzicht in de weg die de partijen hadden willen kiezen.

Stef Blok (VVD), Ronald Plasterk (PvdA), Wouter Koolmees (D66) en Jolande Sap (GroenLinks) werkten de tweede week van juli aan een ‘houtkoolschets’. De financieel specialisten van hun partijen zochten naar 18 miljard – zij het dat de PvdA dat bedrag te hoog vond. De tussenstand op 14 juli: er was tot bijna 12 miljard aan structurele bezuinigingen gevonden. Zonder lastenverzwaring.

Zo lijkt het of de onderhandelingen ook voor de VVD perspectief boden. De andere partijen gingen akkoord met forse bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking en de sociale zekerheid, zoals de liberalen wilden. PvdA, D66 en GroenLinks waren bereid de kilometerheffing op te geven in ruil voor een beperkte accijnsverhoging op brandstof. De onderhandelaars zagen zelfs ruimte voor een netto-investering van 1,4 miljard in onderwijs. Het huidige kabinet heeft daar geen geld voor.

Mark Rutte zei maanden na het stuklopen van de Paars-Plusformatie tegen nu.nl dat met de PvdA niet te praten viel over hervorming van de arbeidsmarkt. Maar dat was onjuist, blijkt nu. De PvdA was er misschien niet enthousiast voor, maar in de beslotenheid van de formatie werkten de financieel specialisten wel aan een hervormingsvoorstel. De eerste maanden na ontslag zou de werkgever de uitkering betalen, pas daarna de overheid. Zo kon de maximale lengte van de WW-uitkering misschien gehalveerd worden. In ruil daarvoor zou de werkgever makkelijker mensen mogen ontslaan, tegen lagere kosten. De PvdA was wel nerveus: SP en PVV zouden de partij kunnen verwijten de rechten van de arbeider uit te verkopen aan het grote geld. De partij wilde daarom rugdekking. Niet alleen door werkgevers te laten meebetalen. Er moest al tijdens de formatie een akkoord met vakbonden en werkgevers komen.

De toeschietelijkheid van de PvdA was ook bedoeld om de VVD over te halen tot een concessie op een terrein dat voor die partij onbespreekbaar was: beperken van de hypotheekrenteaftrek. Maar dat bleef taboe.

Liberale wegen

Bij de ‘sociaal-culturele’ dossiers vonden de partijen elkaar snel. Bezuinigen op kunst, wat de VVD nu met overtuiging verdedigt, kwam op het lijstje van Paars Plus niet voor. Binnen een dag werd een ‘immateriële agenda’ van anderhalf A4’tje opgetikt: een verbod op het weigeren van homohuwelijken door ambtenaren, het herinvoeren van de flitsscheiding, het expliciet opnemen van het recht op geloofsafval in de wet, samen met een verbod op geloofsdwang. De partijen wilden „verdere stappen zetten in het ‘vrijwillig levenseinde’. Dat soort liberale wegen kan de VVD nu niet meer bewandelen. Het CDA zou het niet waarderen, laat staan de orthodox-christelijke stille gedoogpartner SGP.

Immigratie en asiel waren gevoelige thema’s. Met veiligheid zijn dat de onderwerpen waar de VVD volgens eigen analyse het sterkst de dreiging van de PVV voelt. GroenLinks en D66 waren bereid een boerkaverbod te steunen. Daar wilden ze wel wat voor terug: niet moeilijk doen over dubbele nationaliteit of hoofddoekjes bij de overheid. De VVD leek daarmee te kunnen leven, zeker als de eisen voor het verkrijgen van het Nederlanderschap werden aangescherpt. Over een strenger asiel- en migratiebeleid kon worden gesproken, daar zagen ook PvdA, D66 en GroenLinks het nut van in. Zolang dat maar zonder PVV-retoriek gebeurde. Later zou Rutte zeggen dat de onderhandelingen bij immigratie en asiel „verder zijn gekomen dan ik had gedacht”.

Natuurlijk waren er fricties. Rutte, Halsema en Pechtold hadden de afgelopen jaren samen tegen het kabinet-Balkenende gestreden. Tussen hen ging het gesprek soms zo snel dat Cohen er wat buiten viel. Tot wederzijdse irritatie soms. De politici van de andere drie partijen ergerden zich wel eens aan wat zij zagen als een overdreven defensieve houding van de PvdA ten aanzien van de sociale zekerheid. De ego’s van Rutte en Pechtold botsten af en toe. De informateurs Uri Rosenthal en Jacques Wallage riepen regelmatig irritatie op. Sommigen zagen hen als te passief en formalistisch.

Paars gebabbel

Die irritatie was niks vergeleken bij de woede die buiten het Binnenhof opstak. Bij VVD-kiezers. Naarmate de onderhandelingen vorderden, kwamen politici van PvdA, D66 en GroenLinks in de wandelgangen steeds vaker zuchtende VVD-Kamerleden tegen. Zij klaagden over e-mails van hun achterban over dat „onzalige Paars Plus” en mensen die dreigden hun lidmaatschap op te zeggen. Ook De Telegraaf waarschuwde Rutte: „Het paarse gebabbel is zinloos en tijdrovend.”

Wat wilde de VVD-leider eigenlijk? Rutte heeft een neiging tot hervormen, praat bevlogen over bijvoorbeeld het reorganiseren van de Rijksoverheid, wilde een kort regeerakkoord zoals de nieuwe Britse premier David Cameron een maand eerder had gepresenteerd. Dat gaf D66 en GroenLinks hoop. Zij wilden ook bestaande regelingen afbreken.

„Mark houdt van koekjes en gezelligheid”, zegt een betrokkene. Dat schiep bij zijn medeonderhandelaars soms verwachtingen. Rutte kon zo lang over een idee meepraten dat hij er voorstander van leek. Om ten slotte ‘nee’ te zeggen. Omdat Rutte ook gedisciplineerd is en de woorden van Henk Kamp niet vergat: hierom hebben mensen niet op de VVD gestemd.

Al snel liepen de onderhandelingen vast. De financieel specialisten waarschuwden de partijleiders op 14 juli: zonder lastenverzwaringen, aanpassingen op de woningmarkt (een eufemisme voor de hypotheekrenteaftrek) of de mobiliteit (een eufemisme voor de kilometerheffing) zat meer dan 12 miljard bezuinigen er niet in. Althans, niet op een manier die voor PvdA, GroenLinks en D66 aanvaardbaar was. „Hier moet een politieke beslissing worden genomen”, meldden ze hun partijleiders. Dat lukte niet: de VVD bleef dezelfde eisen stellen, de anderen bleven die onacceptabel vinden.

GroenLinks en D66 stelden als laatste poging nog een radicale wijziging van het belastingstelsel voor: een ‘twee-tax’-systeem. Een idee van het vertrekkende GroenLinks-Kamerlid Kees Vendrik en Wouter Koolmees, erkende whizzkids op het gebied van de overheidsfinanciën. Het plan: een belastingtarief van 35 procent voor inkomens tot 100.000 euro, daarboven een tarief van 50 procent. Kosten ongeveer 11,5 miljard. Om dat te betalen zouden belastingen op milieu-onvriendelijke goederen en diensten omhoog gaan. En om de hoogste inkomens niet te veel te bevoordelen, moest de hypotheekrenteaftrek vergaand worden beperkt en aftrekposten waar hoge inkomens het meest van profiteren afgeschaft.

GroenLinks en D66 probeerden VVD’ers te prikkelen het taboe op de hypotheekrenteaftrek los te laten door ze een volledige herziening van het stelsel in het vooruitzicht te stellen, met lagere belastingen voor bijna iedereen. Maar zowel VVD als PvdA schrok terug. Het voorstel werd besproken, maar niet uitgewerkt. De kleine partijen waren teleurgesteld: waarom altijd dat gebrek aan durf? VVD en PvdA zagen het als typische tekentafelwijsheid van naïeve partijen: mooi om te zien, maar onuitvoerbaar. In de echte wereld moeten negatieve effecten van grote stelselwijzigingen met veel ‘smeergeld’ worden opgelost. Dat geld was er niet.

Een paar dagen voordat de onderhandelingen definitief zouden vastlopen, belden mensen uit het VVD-kamp naar journalisten om de schuld alvast af te schuiven: waarom wil de PvdA niet meer bezuinigen, waarom is Job Cohen zo halsstarrig?

Op zondag 18 juli reisde Mark Rutte naar Soest om de partijtop in te lichten over de formatie. In hetzelfde weekend presenteerde Maurice de Hond een peiling waarin de VVD eenderde van haar aanhang kwijt was. De dinsdag daarop merkten de onderhandelaars dat ze om de piketpaaltjes van Rutte heen bleven draaien. De informateurs vroegen de partijleiders toen of verder onderhandelen nog zin had. Rutte en Cohen zeiden direct ‘nee’. Diezelfde avond kregen journalisten het sms’je van de Rijksvoorlichtingsdienst: „Informatiepoging leidt niet tot resultaat.”

Blind tekenen

In de zomer van 2010 dachten VVD’ers nog dat ze meer van hun verkiezingsprogramma konden binnenhalen door met CDA en PVV samen te werken. Wilders zou in ruil voor een streng immigratie- en asielbeleid blind tekenen voor alle sociaal-economische wensen van de VVD. Dat blijkt achteraf tegen te vallen, geven sommigen toe. De VVD kreeg geen hervorming van de arbeidsmarkt, geen verhoging van de AOW-leeftijd met twee jaar en veel minder hervormingen in de zorg dan de partij wilde. En die 18 miljard bezuinigingen zonder lastenverzwaring zijn er ook niet gekomen.

Maar nog steeds zijn VVD’ers tevreden met hun keus. De echte winst ligt voor de partij ergens anders. Door zich te verbinden met CDA en PVV weet de VVD zich beschermd tegen vier jaar aanvallen van juist die partijen. De compromissen die daarvoor nodig waren, zijn makkelijker te verdedigen tegenover een oppositie van bestuurlijk denkende PvdA’ers en de nette mensen van GroenLinks en D66, dan tegenover de op de persoon gerichte populistische retoriek van Wilders. Die houdt zich nu rustig, uithalen over buitenlands beleid daargelaten.

Bovendien heeft de partij naar de kiezers geluisterd. Er zullen weinig mensen op de VVD hebben gestemd in de hoop dat zij met de PvdA of GroenLinks tot een coalitie zou komen. Dat toch doen, vreesden VVD’ers, zou tot interne onrust hebben geleid, nog geen drie jaar nadat het vertrek van Rita Verdonk de partij bijna spleet. Paars Plus zou altijd een licht elitaire, linksige grachtengordelgeur hebben gehad.

En hoe kijken GroenLinks, D66 en de PvdA terug? Eerder met berusting dan met spijt. Met wat meer dapperheid bij de PvdA en vooral VVD-leider Rutte, hadden de vier partijen er zeker uit kunnen komen, is het gevoel bij GroenLinks en D66.

PvdA’ers hebben gemengde gevoelens. Meer dan één sociaal-democraat denkt nu dat de Paars Plus poging weinig reëel was. D66, GroenLinks en de PvdA wilden graag de PVV van de macht weghouden. Ze maakten zichzelf wijs dat ze nog met de sociaal-liberale VVD van Joris Voorhoeve en Hans Dijkstal te maken hadden. Maar de VVD was intussen conservatiever, rechtser geworden en had in haar hart direct na de verkiezingen al voor CDA en PVV gekozen. Paars Plus, zegt een PvdA’er, was niet meer dan een ‘bizarre uitstap’.