Een crisissfeer aan weerszijden van de Atlantische Oceaan

Een lage schuld is geen garantie voor een snel economisch herstel. ‘Het gaat om groeipotentieel.’

Oorlogen voeren en banken redden zijn dure bezigheden. Vraag maar aan Amerika en Europa.

De Verenigde Staten en Europa zitten met torenhoge schulden. Bij geldschieters staat Amerika voor 14.522.061.000.000 dollar in het krijt. De zeventien landen van de eurozone hebben een schuld van 8.262.336.000.000 euro. De inspanningen om de Taliban en Saddam Hoessein omver te werpen en financiële centra in Amsterdam, Brussel, New York, Athene en Dublin overeind te houden hebben heel erg veel geld gekost. Daardoor zit het westen met enorme schulden.

Deze week kwam de schuldenproblematiek in de VS en Europa tot een voorlopig hoogtepunt. Aan beide kanten van de Atlantische Oceaan hangt een crisissfeer. In Washington, Berlijn en Brussel onderhandelden regeringsleiders in spannende gesprekken over tijdelijke oplossingen.

De nood is hoog in Amerika. Alleen door financiële listen te verzinnen kunnen de VS de officiële staatsschuld onder de limiet van 14.300 miljard dollar houden. Eigenlijk zitten de VS al boven de maximumgrens maar door afdrachten aan het pensioenfonds van ambtenaren te tijdelijk staken, schiet de schuld officieel niet boven het plafond. Op zich is dat geen unicum. Ook in 1996, 2002, 2003, 2004 en 2006 moest het schuldplafond verhoogd worden en werden er trucs uitgehaald om de staatsschuld onder het wettelijk vastgestelde maximum te houden.

Maar de trukendoos is eindig. Op 3 augustus moet de overheid miljarden aan sociale zekerheidsuitkeringen betalen. Zonder een akkoord over een verhoging van het schuldplafond wordt dat moeilijk. Op 15 augustus moeten de VS 29 miljard dollar rente op uitstaande staatsleningen betalen. De overheid kan niet de salarissen van ambtenaren uitkeren, én de uitkeringen betalen én de rente op de schuld aflossen. Zonder een akkoord tussen Republikeinen en Democraten zullen de VS in augustus een deel van de betalingsverplichtingen niet kunnen voldoen. Of er dreigt een government shutdown. De federale overheid sluit letterlijk de deuren. Of Amerika wordt wanbetaler op de internationale kapitaalmarkten. Niemand weet precies wat er gebeurt als de grootste economie ter wereld de schulden niet betaalt. Kredietbeoordelaar Fitch heeft al gezegd de VS tijdelijk failliet te verklaren als het land de rente niet betaalt. De VS zijn dan waarschijnlijk even kredietwaardig als Griekenland.

Op Capitol Hill en in het Witte Huis worden onderhandelingen gevoerd om een faillissement te voorkomen. Vast staat dat een akkoord over het ophogen van het plafond gepaard zal gaan met afspraken over grootschalige bezuinigingen. Een compromisvoorstel van de Democratische president Obama en de Republikeinse leider Jim Boehner voorziet in 3.000 miljard dollar bezuinigingen de komende tien jaar. Andere voorstellen komen tot hogere maar ook lagere bedragen. Het Congres is nog zeer verdeeld, niet alleen langs partijlijnen maar ook binnen partijen. Wat de uiteindelijke uitkomst wordt, is nog hoogst onzeker.

Donderdagavond was het voorlopige moment van de waarheid voor de Europese schuldencrisis. Zoals verwacht krijgt Griekenland een nieuwe zak geld zodat het land de komende jaren niet naar de internationale kapitaalmarkten hoeft. Griekenland koopt daarmee tijd om de economie stevig te hervormen en moderniseren. De Duitse bondskanselier Merkel constateerde eerder deze week dat de enige échte oplossing voor de Griekse schuldencrisis duurzame groei is. Pas wanneer de Griekse economie groeit en kan concurreren met de rest van de wereld is de crisis voorbij, zei Merkel. Eigenlijk geldt dat voor heel Europa en de VS. Pas als de economie gezond is en stabiel groeit, verdwijnen de schulden. De vraag is wie heeft de beste papieren om daar snel in te slagen. De VS of Europa?

Duidelijk is dat Amerika dieper in de problemen zit. De Amerikaanse schuld bedraagt volgens het Internationaal Monetair Fonds dit jaar 99,5 procent van het bruto binnenlands product. De schuld van de eurozone is lager: 85 procent van het bbp.

Niet alleen de staat maar ook Amerikaanse burgers hebben in het decennium voor de financiële crisis enorme schulden opgebouwd. Het waren juist deze schulden die voor een belangrijk deel de Amerikaanse groei stimuleerden. Torenhoge hypotheken waren goed voor aannemers en bouwbedrijven. De auto-industrie profiteerde van de leningen die Amerikanen gemakkelijk konden afsluiten om een nieuwe Ford of Toyota te kopen. Kleren van Abercrombie & Fitch en computers van Apple vlogen over de toonbank. Gekocht met creditcards die later wel eens afbetaald zouden worden. Volgens voormalig IMF-hoofdeconoom Raghuram Rajan stimuleerden Amerikaanse politici en centrale bankiers het aangaan van schuld om de groeiende inkomensongelijkheid in de VS te verdoezelen. Let them eat credit, was volgens Rajan jarenlang het credo van Amerikaanse leiders.

De Europese economie kende de afgelopen tien jaar ook excessen. Aan de Spaanse en Ierse problemen lag een vastgoedzeepbel ten grondslag. En de omvang van de Nederlandse hypotheekschuld wordt ook al jarenlang bekritiseerd door het IMF. Toch leefden Europeanen minder op de pof. Volgens cijfers van het IMF hadden Amerikaanse huishoudens in 2006, het jaar voor het begin van kredietcrisis, een schuld van ruim 130 procent van hun besteedbaar inkomen. Huishoudens in de eurozone hadden in hetzelfde jaar een schuld van circa 100 procent van hun besteedbaar inkomen.

Ondanks de lagere schuld bij overheden en consumenten is het niet zo dat de eurozone de beste papieren heeft. „Het gaat maar om één ding: welk continent heeft het meeste groeipotentieel. Demografie suggereert dat dat de VS zijn”, zegt topeconoom Barry Eichengreen. De eurozone vergrijst sneller dan de VS en moet de komende jaren meer uitgeven aan zorg- en pensioenkosten, is de redenering van Eichengreen, die doceert aan de Amerikaanse Berkeley Universiteit. Overheden moeten bezuinigen om de extra kosten te kunnen dragen zonder dat staatsschulden oplopen. Dat soort besparingen remt economische groei. De VS gaan ook last krijgen van vergrijzing, maar later dan Europa.

Toch is het geen uitgemaakte zaak dat de VS snel herstellen. De grootste economie is weliswaar uit de recessie geklommen, de werkloosheid daalt niet. „Bedrijven kijken de kat uit de boom. De VS hebben meer investeringen nodig. Ze moeten meer naar opkomende markten exporteren en, ik durf het te zeggen, de overheid moet de economie meer stimuleren door te investeren in infrastructuur”, zegt Eichengreen.

De eurozone slaagde er tot voorkort wel in te groeien via handel. De winsten van Nederlandse multinationals herstelden in 2010 in een bijzonder hoog tempo. Menig bestuursvoorzitter sprak over de ongelofelijke kansen in de opkomende wereld. Maar de afgelopen weken moesten Philips, TomTom en AkzoNobel erkennen dat de winsten de laatste maanden tegenvielen. Economen van het IMF en de Europese Commissie voorspellen al geruime tijd dat het wereldwijde herstel dit jaar vaart zou verliezen. Op zich hoeft dat geen ramp te zijn, maar de VS en Europa zijn nog lang niet verlost van hun schuldenproblematiek. Eén knallende ruzie in Washington of één verprutste top in Brussel en een nieuwe crisis komt heel dichtbij.