Red de euro, dan redden we onszelf

Een spoedvergadering van Europese leiders over een nieuwe steunoperatie voor Griekenland, vandaag in Brussel, zal beslissend zijn voor de toekomst van de euro. Als ze doen wat ze zo vaak hebben gedaan sinds de crisis zo’n achttien maanden geleden in Griekenland begon, zal de zaak alleen maar op de lange baan geschoven worden. Besmetting is dan bijna onvermijdelijk. Een probleem dat in de marge is ontstaan heeft zich nu naar het centrum verplaatst. En hoewel Spanje en Italië het zwaarst zijn getroffen, zullen de komende maanden vrijwel zeker ook andere landen worden geraakt.

Het is intussen geen geheim meer welke stappen raadzaam zijn: geef Europese obligaties uit, op basis van de collectieve kredietwaardigheid van de Europese Unie. En laat de landen die in nood verkeren profiteren van de lage rente, in combinatie met een groeistrategie om te voorzien in de noodzakelijke inkomsten.

Net als in de Verenigde Staten is een groot deel van het tekort aan inkomsten gewoon het gevolg van een zwakke economie. Het weer aan het werk krijgen van Griekenland, Spanje en de andere kwijnende landen, zou voor het herstel van hun begrotingsevenwicht meer betekenen dan alle toespraken en bezuinigingsmaatregelen samen.

Hervormingen zijn noodzakelijk en die worden ook doorgevoerd. Maar het is dwaas om te denken dat deze hervormingen al snel vrucht zullen dragen, en dat zal zeker niet gebeuren binnen de korte tijd die de verblinde obligatiemarkten kunnen overzien.

Europa en de rest van de wereld (inclusief de VS) moeten begrijpen wat er op het spel staat, zowel voor de wereldeconomie als voor de wereldvrede. Uit recente cijfers over de Amerikaanse werkgelegenheid blijkt hoe broos het herstel daar is. De VS hadden gehoopt op de export als een uitweg uit de val. Maar als de voornaamste handelspartners in Europa in een crisis verkeren en de euro zwak is (en de dollar dus sterk), is er wat dat betreft weinig kans op succes. We kunnen er niet zeker van zijn dat het voortduren van de Europese crisis de Noord-Atlantische regio in een volgende recessie zal storten. Maar het ligt voor de hand dat – op z’n best – de kansen op een langdurige malaise à la Japan aanmerkelijk zullen groeien.

De politieke belangen zijn groot. De wereld was zeer enthousiast over het politieke ontwaken van het Midden-Oosten. Het werd vergeleken met de ontwikkeling naar democratische markteconomieën in Oost-Europa en de voormalige Sovjet-Unie. Maar of die overgang slaagt, is nog helemaal niet zeker. De richting die deze samenlevingen zullen kiezen, wordt nog steeds bediscussieerd. Zelfs in landen waar de markthervormingen, zoals bepleit door de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds, zorgden voor groei (zoals in Egypte en Tunesië), was dat geen algemene groei. De werkloosheid is hoog gebleven. De armoede is gegroeid. Zelfs de middenklassen hebben niet geprofiteerd. Privatiseringen geschiedden corrupt en creëerden nieuwe, rijke elites. Het streven naar meer efficiëntie heeft bijgedragen aan de toenemende werkloosheid.

Kortom, het marktmodel is in diskrediet gebracht.

Het succes van Oost-Europa hing, meer dan wat ook, samen met de integratie van deze landen in West-Europa, via de Europese Unie. Uit mondiaal perspectief was dit de echte prestatie van de Unie, méér dan de groei van het bruto binnenlands product van het continent dankzij deze integratie. Niets betekent een grotere belofte voor een succesvolle overgang voor de landen van de Arabische Lente dan nauwere banden met een stabiele en welvarende Europese Unie.

Maar Europa is niet stabiel en welvarend als grote delen van het continent in economische chaos verkeren, met een jeugdwerkloosheid die niet veel verschilt van die in het Midden-Oosten. Ook kan het dan geen richtsnoer zijn voor mensen in de regio.

Maar wat zijn de alternatieven?

Het socialistische model van de voormalige Egyptische president Nasser heeft ook gefaald, meer zelfs dan het neoliberale marktmodel. Het heeft niet eens groei gebracht.

Helaas zijn er mensen die voor een andere koers pleiten door te wijzen op het falen van de westerse modellen. Onder hen zijn islamitische fundamentalisten, nationalisten en de aanhangers van diverse vormen van populisme. Uiteraard heeft het Europese sociale model in grote delen van Europa bijzonder goed gewerkt, niet alleen in Duitsland. Het biedt een geslaagd alternatief marktmodel voor het neoliberalisme, een model dat aansluit bij de waarden en verwachtingen van de jongeren die in de Arabische Lente vooropgingen.

Maar het Europese model zal volledig in diskrediet raken als Europa niet genoeg solidariteit aan de dag legt met de in moeilijkheden verkerende landen aan de noordkust van de Middellandse Zee, en als die landen in een lange recessie met hoge werkloosheidscijfers terechtkomen. Zonder het economische voorbeeld van Europa zal de weg naar een vreedzame overgang ná de Arabische Lente een stuk lastiger worden.

De globalisering betekent dat we veel afhankelijker van elkaar zijn geworden. Wat er gebeurt in het ene deel van de wereld heeft elders repercussies. Het mislukte economische beleid van Amerika kan de oorzaak zijn geweest van de Grote Recessie. Maar nu spelen de problemen van de euro de Verenigde Staten en het Midden-Oosten parten. De onrust in de Europese economie zal niet alleen de kansen op een succesvolle Arabische lente schade toebrengen. Het zal ook de migratiedruk verscherpen en die zal op zijn beurt Europa onder druk zetten.

Het redden van de euro – door de landen van de Europese periferie te hulp te schieten – is niet alleen een zaak van liefdadigheid en solidariteit. Het is ook een kwestie van eigenbelang.

Joseph Stiglitz

Joseph Stiglitz won de Nobelprijs voor economie in 2001. Hij is hoogleraar aan Columbia University

© 2011 The International Herald Tribune (Vertaling: Menno Grootveld)