Kremlin vindt cyberstrip Superpoetin niet om te lachen

Kritiek op de heersende machten is gevaarlijk in Rusland. Satirici wijken uit naar internet waar zij vrij hun gang kunnen gaan. Politiek activisme is online voorgoed anders dan voorheen.

Vladimir Poetin, premier van alle Russen, zit in een wit judopak met een verbeten gezicht tussen terroristen van Al-Qaeda, die in een geheim pand in Moskou een aanslag voorbereiden. „Ik moet ze tegenhouden”, zegt Poetin . Dan glipt hij er tussenuit. Hij moet de burgers redden. Achter hem is zichtbaar hoe het huis met moslimgespuis en al in de lucht vliegt.

In een bombus, een fractie van een seconde later, wordt Poetin te hulp geschoten door de Russische president, Dmitri Medvedev. Hier is hij een „gnoom” die door beren is opgevoed en die, als hij zijn berenpak aantrekt, over superkrachten beschikt. Met een iPad weten de beide helden op het nippertje de bom in de bus onschadelijk te maken. De Russische burgers zijn gered.

Dit gebeurt allemaal in een digitaal stripboek dat sinds een paar weken een hit is op het Russische internet. Superpoetin, een man zoals iedere andere is al 7 miljoen keer aangeklikt. Een enorm aantal, in vergelijking met de best bekeken filmpjes op YouTube die zo’n 14 miljoen hits halen. De strip is inmiddels in zes talen vertaald, ook in het Nederlands.

Dat succes is opmerkelijk. In het Rusland van Poetin is politieke satire – en kritiek op het Kremlin in het algemeen – aan banden gelegd. De televisie en radio worden vrijwel volledig door de staat gecontroleerd. Er zijn nog maar een paar onafhankelijke kranten, en die worden niet goed gelezen. Journalistiek werk kan levensgevaarlijk zijn. Dat bleek bijvoorbeeld uit de moord op de journaliste Anna Politkovskaja in 2005. Zij werd omgebracht, vermoedelijk omdat zij kritisch schreef over Poetin.

Maar op internet is er nog vrijheid. Sterker, zeggen Russische mediadeskundigen, het internet is in toenemende mate het laatste toevluchtsoord voor Russen voor onafhankelijke informatie en tegengeluid. Het internetgebruik is dramatisch gegroeid in Rusland: van 6 procent in 2002 naar 43 procent vorig jaar (ook al ligt dat percentage nog altijd ver achter bij het Europese gemiddelde van 58 procent). Russen behoren tot de actiefste gebruikers van sociale media in Europa, met scores twee keer zo hoog als het gemiddelde.

Vormen van burgerjournalistiek, blogactivisme en internetsatire, zoals Superpoetin, groeiden – en groeien – navenant. Op LiveJournal vind je honderden, meestel jonge, bloggers die op de een of andere manier iets aan de kaak proberen te stellen. En ze worden steeds serieuzer genomen.

Van Aleksej Navalny, de man achter de Russische WikiLeaks, had een paar jaar geleden niemand gehoord. Nu is hij iemand waar het Kremlin beducht voor is – getuige de vele rechtszaken die al tegen hem zijn aangespannen.

Volgens de prominente Ruslandkenner Paul Goble, zelf een actief blogger over Rusland, heeft het internet politiek activisme zelfs voorgoed veranderd. Vooral in bereik – online bereiken politieke activisten een groter publiek dat via andere media. Maar ook in vorm: het internet is creatiever, vrijer, dan papier, radio of tv. Humoristischer soms ook. Te denken valt bijvoorbeeld aan het YouTube-filmpje van de douanebeambten uit Vladivostok, die op ironische wijze de loftrompet steken over hun baan, vanwege al het smeergeld waarmee ze hun salarissen spekten. In het filmpje drinken ze champagne in hun Rolls Royces, vergezeld van schaars geklede dames. „Je kunt je niet voorstellen hoeveel plezier wij douanebeambten hebben”, zingt een van hen, terwijl een topless dame haar borsten verbergt achter belastingformulieren.

De grote vraag is hoe lang de cybervrijheid zal duren. Ook het internet staat in Rusland onder groeiende druk. Een Great Chinese firewall heeft het Kremlin (nog) niet, maar er zijn steeds meer berichten over bloggers die worden ‘aangepakt’. Er zouden hackers zijn in dienst van het Kremlin die kritische sites platleggen. En soms worden internetactivisten gewoon in elkaar geslagen, zoals Oleg Kasjin, die eens schreef dat Poetins vrouw in het klooster was gegaan omdat ze haar huwelijk niet meer zag zitten.

Zoals gezegd krijgt internetactivist Aleksej Navalny voortdurend rechtszaken aan zijn broek. En de ambtenaren van de douane in Vladivostok zijn allemaal op straat gezet.

Internet kampt daarnaast met hetzelfde fundamentele probleem als waarmee alle media in Rusland te maken hebben: een totaal gebrek aan politieke betrokkenheid bij burgers. Veel Russen houden zich verre van de politiek. De ‘internetactivisten’ blijven vooralsnog dan ook een kleine groep – ook al is die hoogst actief.

Onderling zijn zij het ook niet altijd eens. Vaak is er ruzie en rivaliteit. Zoals de makers van Superpoetin ondervonden. Collega-bloggers en internetsatirici beschuldigden hen ervan dat zij zich hadden laten inhuren door het Kremlin om propaganda te maken. De strip zou bedoeld zijn om Poetin op te hemelen in de aanloop naar de presidentsverkiezingen, begin volgend jaar. Uiteraard ontkennen de makers dat. Maar hun enthousiasme is er wel enigszins door bekoeld. „Het enige wat we wilden, is voor wat actie zorgen in de anders zo depressief makende Russische politiek”, zei een van hen, Sergej Kalenik. Op hun site kondigen ze voor begin deze maand nieuwe Superpoetinstrip aan. Tot nu is daarvan nog geen potloodstreek verschenen.