Hoe vind je zo iemand?

Tristan viel in de terrorismecategorie ‘solistische dreigers’. Ze zijn moeilijk op te sporen.

Is religie extra gevaarlijk voor verwarde eenlingen?

Terroristische dreiging? Dan denk je niet meteen aan Tristan van der Vlis. Eerder aan jihadistische organisaties die een ‘heilige oorlog’ voeren tegen ongelovigen.

Terecht, zij zijn volgens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding ook de belangrijkste bron van terroristische dreiging in Nederland.

Maar ook de Van der Vlissen vallen in een categorie van de NCTb. Die van de ‘solistische dreigers’: „Personen die (zonder medewerking van anderen) door middel van gedrag of woord, als gevolg van een individueel doorlopen proces richting geweld, een dreiging vormen.” Een vorm van terroristische dreiging die „steeds meer aandacht zal vragen”, voorspelt de terreurcoördinator. Hij ziet een trend van (pogingen tot) maatschappijontwrichtende aanslagen door eenlingen. Denk aan Karst Tates, die op Koninginnedag 2009 in Apeldoorn met zijn auto op het publiek inreed en zeven omstanders doodde. Niemand had het zien aankomen.

Solistische dreigers zijn verwarde personen, die geen heldere ideologische motivatie hebben voor hun daden. Of het zijn geradicaliseerde eenlingen, die juist wél een duidelijke politieke of religieuze motivatie hebben. De lone wolves, zeg maar. Onder deze noemer valt ook Van der Vlis, die eerder dit jaar in een winkelcentrum in Alphen aan de Rijn zes omstanders doodde en daarna zichzelf door het hoofd schoot.

Uit een persoonlijkheidsonderzoek dat na zijn dood werd uitgevoerd bleek dat Van der Vlis schizofreen was. Hij zei contact te hebben met overleden personen en hoorde stemmen. De christelijk opgevoede Van der Vlis had bovendien een hekel aan God. Hij wilde hem straffen en besloot willekeurige mensen neer te schieten.

Hoe herken je doorgedraaide eenlingen op tijd, om te voorkomen dat ze gruwelijke misdaden plegen?

Het ligt nogal voor de hand, maar volgens de NCTb is het „essentieel” om geradicaliseerde eenlingen vroegtijdig te ontdekken. De terreurdienst noemt dit tegelijk „zeer moeilijk”. Hoe spoor je iemand tijdig op zonder grootschalige en privacy-aantastende middelen in te zetten? De kennis over de solistische dreigers schiet tekort, erkent de NCTb. Een nog op te richten team binnen het KLPD gaat specifiek op deze groep letten om het inzicht in dit fenomeen te vergroten.

Hoe belangrijk is religie bij de categorie verwarde personen en geradicaliseerde eenlingen? Kan het geloof als een katalysator dienen voor personen die al in de war zijn?

„Laat ik vooropstellen dat mensen met religieuze waanideeën niet per definitie gevaarlijk zijn. Oók niet als ze een keukenmes hebben”, zegt psychiater en filosoof Gerrit Glas. Van de waanideeën die mensen hebben is volgens hem 20 tot 40 procent religieus van aard. Ongeveer 1 procent van de Nederlandse bevolking lijdt aan schizofrenie. Ofwel: er zijn duizenden mensen met religieuze waanideeën. „Sommigen profeteren op straat, anderen houden hun wanen juist verborgen”, zegt Glas. „Maar op het moment dat de kinderen niet meer naar school mogen omdat de wereld dreigt te vergaan, komt het toch aan de oppervlakte.”

Het religieuze aspect kan een zowel positieve als negatieve invloed hebben op mensen met een psychose of angststoornissen, zegt Herman van Praag, emeritus hoogleraar psychiatrie. „God kan een steunende rol spelen. Maar als mensen denken dat zij geroepen zijn door God om weet-ik-wat te doen, ja, dan kan dat leiden tot agressief gedrag.” Maar dat is, beklemtoont hij, geen reden om verwarde personen met religieuze wanen speciaal in de gaten te gaan houden.

Religie op zich is geen katalysator, beaamt Rien van Uden, hoogleraar Religiepsychologie aan de Universiteit van Tilburg. „Sommige mensen die de weg kwijt zijn gebruiken religie om hun gekte vorm te geven. Zij zoeken een manier om dat wat in hun hoofd zit, op de een of andere manier logisch te maken.”