Kunnen zelfontbranders als Tristan nog iemand in vertrouwen nemen?

De geestelijk instabiele Tristan van der V. heeft aan een vriend meerdere keren zijn zelfdodings- en moordplannen overgebracht. Het OM gaat deze man nu vervolgen. Maar wat te denken van de vele mensen, waaronder hulpverleners, die wisten van Tristans stoornissen en fascinatie voor wapens?

Deurbel van Tristan van der V. Foto Evelyne Jacq

De geestelijk instabiele Tristan van der V. heeft bij herhaling een vriend verteld over zijn (zelf)moordplannen. Het OM gaat deze man nu vervolgen, omdat hij niet alarm heeft geslagen. Maar wat te denken van de vele mensen, waaronder hulpverleners, die wisten van Tristans stoornissen en fascinatie voor wapens?

‘Komeet’, heet het onderzoek naar het schietdrama in Alphen aan den Rijn, waarbij op 9 april 2011 zeven mensen om het leven kwamen (inclusief suïcide Tristan) en 16 slachtoffers vielen. De naam had niet beter gekozen kunnen worden. Voor onwetenden is het voorbij zoeven van het hemellichaam een verrassing, maar ingewijden kunnen precies voorspellen wanneer het ding langs scheert - of zelfs inslaat.

Oordeelsvermogen omgeving in gebreke
“Wat deze persoon niet wist, was de datum”, benadrukte hoofdofficier Kitty Nooy vanmorgen bij de presentatie van het politieonderzoek. Ze klaagt de vriend van Tristan aan op grond van artikel 136 wetboek van strafrecht: mensen die kennis dragen van een voornemen tot het plegen van een levensbedreigend misdrijf, moeten dat melden op een tijdstip waarop de gevolgen kunnen afgewend. Opzettelijk nalaten wordt gestraft met een gevangenisstaf van ten hoogste een jaar. De officier vond het belangrijk op te merken dat de verdachte niet wordt gezien als medeplichtige aan de schietpartij.

Het OM ging niet over één nacht ijs in haar beschuldiging. “Het was allesbehalve een eenvoudige beslissing. Ook in het licht van allerlei andere vragen. Zoals: hebben andere personen en instanties die kennis droegen over de gevaarlijke combinatie van wapenbezit en zijn ziekte, goed geoordeeld?”

Niet dat die andere mensen verantwoordelijk worden gehouden voor Tristans daad, maar het “vroegtijdig signaleren” draagt volgens korpschef Jan Stikvoort wel bij aan het “verkleinen van het risico”. Onlangs kreeg hij informatie over een scholier die verontrustende dingen had gezegd. Daardoor kon het korps tijdig ingrijpen. Stikvoort noemt dit soort mensen “zelfontbranders”. En zij die daadwerkelijk tot actie komen “spree killers”, een bekende aanduiding in de VS voor bijvoorbeeld de daders van de schietpartij op Columbine High en Jared Loughner, de twintiger die in Arizona een pistool leegschoot op een openbare bijeenkomst van congreslid Giffords. “Het is geen onbekend fenomeen. In Duitsland, Finland, Amerika en Canada komt het ook voor. Het profiel van de daders vertoont opvallende overeenkomsten”, aldus de baas van de politieregio Hollands-Midden.

Er had een enorm alarm af moeten gaan
De korpschef nam zijn verantwoordelijkheid voor een fout in het proces dat leidde tot het toekennen van een wapenvergunning in november 2008. Twee jaar eerder was Tristan namelijk een keer gedwongen opgenomen in een psychiatrische inrichting. Normaal krijgt de politie daar geen melding van, maar in dit geval had het bekend moeten zijn: agenten verleenden destijds namelijk assistentie. Stikvoort rekent het zichzelf aan dat deze registratie niet is doorgegeven aan of niet is opgemerkt door Bijzondere Wetten, de afdeling die moet beslissen over de geschiktheid van iemand die een wapenvergunning aanvraagt.

Maar wat te denken van al die andere mensen die wisten van Tristans wapenbezit en psychische stoornissen. Denk aan Tristans collega’s die hem eens “Ik schiet jullie allemaal dood” hoorden roepen. Of aan Tristans vader, die ook aan schietsport doet en wist wat zijn zoon mankeerde. Tristan sprak veel over zijn wapenliefde. Heeft niemand zich ooit afgevraagd of het wel verstandig is dat uitgerekend Tristan, iemand die eerder is behandeld voor suïcidaliteit, pistolen thuis heeft liggen? Met de wetenschap van nu is het gemakkelijk praten, maar zeer waarschijnlijk was de wapenvergunning niet toegekend als de politie op de hoogte was van Tristans geestelijke labiliteit.

Of iemand geschikt is voor een wapenvergunning wordt niet alleen bij aanvraag getest, maar ook jaarlijks met een huisbezoek. Cyrille Fijnaut, hoogleraar criminologie, wil daarom meer weten over wat er terplekke is geconstateerd. “Het probleem van die jongen was al jaren aan de gang”, zei hij tegen de NOS. “Wat is er bij die huisbezoeken gewisseld? Als de ouders hadden gesproken over Tristans problemen, dan was er een enorm alarm afgegaan.”

Zelfs nu wil de GGZ niet over Tristan praten
Opvallend is het ongenoegen dat de hoofdofficier uitte over de GGZ. Tristan heeft daar onder behandeling gestaan. Wisten de hulpverleners dat Tristan wapens had? Zo ja, waarom lieten zij hun beroepsgeheim dan zwaarder wegen dan de beveiliging van de samenleving? Hetzelfde geldt voor de huisarts. Maar vooralsnog wil de GGZ niets prijsgeven van het dossier ‘Tristan’. De Inspectie voor de Gezondheidszorg gaat nu onderzoeken of er iets aan de praktijk van het beroepsgeheim moet veranderen.

Tristan had dus voor iedereen merkbare en zichtbare problemen. Hij sprak regelmatig over zijn fascinatie voor wapens. Met een enkeling zelfs over het aanrichten van onheil ermee. Deze gegevens brengen een aantal dilemma’s met zich mee. Mogen we van mensen verwachten dat zij een naaste aangeven als deze misdadige gedachten uit? Kunnen zij erop vertrouwen dat er discreet met die meldingen wordt omgegaan? Welke vertrouwensrelatie is er nog tussen patiënt en zorgverlener als wezenlijke frustraties bij de autoriteiten terecht kunnen komen? Staat dat de behandeling niet in de weg? En, vanuit de kant van de politie gezien: kunnen aanvragers van een wapenvergunning echt niet gedwongen worden om een verklaring van een arts of psychiater af te geven?

Het zeer uitgebreide onderzoek van politie, forensisch onderzoekers en gedragsdeskundigen heeft veel opgehelderd. Maar het zijn juist de onderzoeksresultaten die - in de woorden van criminoloog Fijnaut “ernstige pijnpunten” achterlaten.

Eerder in deze serie:
Het intellect ligt aan de basis van het grofste geweld
Het Kill Team is angstaanjagend normaal
Jawel, ook in u schuilt een terrorist
‘Dreigers moorden niet en moordenaars dreigen niet’
FBI jaagt op zonderlingen als Jared Loughner
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen
Ga eens tekeer tegen de isoleer
Loughner mogelijk geïnspireerd door bekende grammaticagek