Kleinere en soberder cellen wil Teeven ook wel

Het Nederlandse kabinet wil gevangenissen privatiseren naar Brits voorbeeld. Een bezoek aan Wales laat zien dat daar geld bespaard wordt. Maar kan het hier ook?

Gevangenen in oranje pakken laten geiten los uit hun hok op een groene strook langs Prison Parc, de op één na grootste gevangenis van Groot-Brittannië, gelegen in het zuiden van Wales. Rond het terrein, met plek voor bijna 1.500 gevangenen, staan hoge hekken met rollen prikkeldraad erbovenop. Bij de luchtruimtes van de jongeren hangt een lekke voetbal in het prikkeldraad. Te hoog geschoten.

Her Majesty’s Prison & Young Offenders Institution Parc, zoals de gevangenis voluit heet, is een volledig private strafinrichting, gerund door het bedrijf G4S, dat gevangenissen in Groot-Brittannië, Zuid-Afrika en de VS heeft. Nederland kijkt er met grote belangstelling naar. In het regeerakkoord hebben CDA en VVD afgesproken de privatisering van gevangenissen naar Brits voorbeeld te onderzoeken. G4S, dat nu al personeel levert voor Nederlandse detentiecentra, wil hier ook graag gevangenissen exploiteren en nodigde journalisten uit om te laten zien dat werkt.

Prison Parc is in 1997 gebouwd naar Amerikaans voorbeeld. De gevangenen die er vastzitten zijn gemiddeld gevaarlijk: wel moordenaars, geen seriemoordenaars. Vrouwen zijn er alleen als medewerker, zoals directeur Janet Wallsgrove. G4S is goedkoper dan de staatsgevangenissen, zo’n vijftien tot twintig procent. Hoe doen ze dat?

Het bedrijf werkt met gemiddeld jongere en goedkopere krachten dan de staatsgevangenissen. Bewaarders in die gevangenissen hebben, mede door toedoen van de machtige vakbonden, goede arbeidsvoorwaarden. Bij de bouw van gevangenissen van G4S wordt rekening gehouden met overzichtelijkheid, zodat minder bewakers nodig zijn. Ook hangen overal, behalve in de cellen, camera’s. Gedetineerden kunnen zelf boodschappen doen in een geheel geautomatiseerd winkeltje.

Gedetineerden die het willen, kunnen veertig uur per week werken in Prison Parc. Ze leren er metselen, behangen en schoenen repareren. Maar ook solliciteren. In een klaslokaaltje op de eerste verdieping probeert een docente vijf gedetineerden duidelijk te maken hoe belangrijk de eerste indruk is. De jongens moeten op stukjes papier schrijven hoe de anderen op hen overkomen. Ze vinden het moeilijk. Eén van hen schrijft bij alle jongens dat hij ze ‘beleefd’ vindt. Alleen voor Ryan kan hij meer verzinnen, die lijkt hem ‘a very chatty, polite guy’.

Dat zijn de voordelen voor gevangenen. Er zijn ook nadelen ten opzichte van de Nederlandse situatie. De cellen in Parc zijn kleiner dan die in Nederland. Twee gevangenen delen er 8,5 vierkante meter. In sommige cellen heeft de wc geen deur. Er kan alleen een doek voor gehangen worden. In Nederland is tien vierkante meter vereist voor een meermanscel, in nieuwbouwinrichtingen is twaalf vierkante meter de norm.

Net als in Nederlandse gevangenissen is er op Prison Parc een speciale afdeling voor kwetsbare gevangenen. Het zijn zedendelinquenten of mensen die zichzelf verwonden. Ze hebben meer ruimte tot hun beschikking en er is meer toezicht. Op hun afdeling wonen ook twee labradors, Betsy en Mitzi. Het was een experiment, maar de honden blijken automutilatie onder gevangenen te verminderen, vertelt een medewerker. Met diezelfde gedachte zijn er geiten en kippen op het terrein gekomen en planten de gedetineerden kleurige geraniums rond de zilvergrijze gebouwen.

Uit een cel komt de 38-jarige Anthony, gevolgd door Betsy. Hij loopt voorover gebogen alsof hij slaag verwacht. Anthony was verslaafd en depressief toen hij in oktober vorig jaar de gevangenis inging voor een gewapende overval. In detentie probeerde hij meerdere malen zijn polsen door te snijden. Mitzy and Betsy hebben zijn leven veranderd, zegt hij. „Ik had geen reden om mijn bed uit te komen, tot de honden kwamen. Die moesten worden uitgelaten.”

Janet Wallsgrove is sinds 2006 directeur van Prison Parc. Daarvoor werkte ze jarenlang bij publieke gevangenissen in Groot-Brittannië. Ze is tenger, heeft kort haar en opent deuren met een zware sleutelbos. Omdat de gevangenis privaat is, kan Wallsgrove relatief makkelijk besluiten dat ze dieren binnen de hekken wil. Maar de overheid heeft zich niet helemaal teruggetrokken. Juist omdat critici vreesden voor ontsnappingen, gewelddadige incidenten en suïcide in een commercieel geleid bedrijf, heeft elke private gevangenis permanent een controleur van de overheid in huis. Deze heeft toegang tot alle dagrapporten, verslagen en financiële gegevens. Hij of zij kan op elk moment iedere medewerker bij zich roepen, ook de directeur. En de controleur moet toestemming geven voor alle tijdelijke verloven, vervroegde en gewone vrijlatingen. Daarnaast, vertelt Wallsgrove, zijn er onverwachte inspecties en aangekondigde controles. „Ik word nu veel meer in de gaten gehouden dan toen ik in staatsgevangenissen werkte.” Ze begrijpt het, maar „soms is het irritant om steeds hetzelfde te moeten vertellen”.

In januari ging staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) zelf kijken bij een andere Britse gevangenis van G4S, in Peterborough. Hij was enthousiast over de „kleinere en soberder cellen”, maar toonde ook enige reserve. De kostenbesparing van 15 tot 20 procent waar het kabinet op hoopt, zou pas na jaren bereikt worden. Bovendien is die vooral haalbaar bij gevangenissen die nieuw gebouwd worden. Oude gebouwen zijn vaak niet overzichtelijk genoeg om te kunnen besparen op bewakers.

In Nederland is weinig behoefte aan nieuwbouw. Het aantal gedetineerden daalt, een aantal jeugdgevangenissen wordt zelfs gesloten. Alleen de Bijlmerbajes krijgt een nieuw onderkomen, in Zaanstad. Dat gebouw is al aanbesteed. De bewaking en beveiliging blijft publiek.

Maar eind maart gebeurde er in Groot-Brittannië wel iets dat de bijzondere interesse van de staatssecretaris heeft, vertelt een woordvoerder van het ministerie van Veiligheid en Justitie. G4S won voor het eerst een tender voor een bestaande, publieke gevangenis in Birmingham. Deze gevangenis (1.450 gedetineerden) zal na een overgangsperiode van zes maanden in oktober geheel privaat worden. G4S denkt kosten te kunnen besparen door minder personeel in te zetten (127 van de 800 banen zullen verdwijnen), nieuw personeel minder te betalen en door automatisering en technische vernieuwingen.

Er verandert meer. De cipiers in de Birmingham-gevangenis dragen nu nog een wapenstok, maar mogen dat vanaf oktober niet meer. Het zou niet nodig moeten zijn, vindt G4S. In Nederland dragen bewaarders ook geen wapenstok. Gevangen mogen binnen hun eigen kleren dragen, in plaats van een overall. En zichtbare tekens van hiërarchische verhoudingen zullen verdwijnen. Directeur Janet Wallsgrove draagt in Prison Parc hetzelfde uniform en korte rood-blauwe sjaaltje als haar assistent.

In de overeenkomst tussen de staat en G4S is „een enorme hoeveelheid targets” vastgelegd, zegt Wallsgrove. Gedetineerden moeten programma’s doorlopen om geweld te leren beheersen of van hun verslaving af te komen. Ze moeten minimaal acht uur per dag de cel uit, naar school en leren solliciteren. En dan zijn er nog de cijfers die laag moeten blijven: het aantal geweldsincidenten, ontsnappingen (voor het laatst in 2003, door onder een vrachtwagen te gaan hangen) en zelfmoorden (één in de afgelopen twaalf maanden).

Maar er is één ding waar Prison Parc nog niet op wordt afgerekend: daling van de recidive. Daarmee wordt wel geëxperimenteerd bij een andere Britse private gevangenis, in Doncaster. Een deel van het budget van eigenaar Serco daalt als de recidive onder hun ex-gevangenen te hoog is.

Janet Wallsgrove noemt dat experiment „interessant”, maar het effect van detentie is volgens haar niet goed ‘los’ meetbaar. Dat maakt het voor een onderneming risicovol om het budget ervan afhankelijk te maken. „Als een veelpleger stopt met criminaliteit, komt dat dan door de cursus die hem is aangeboden, of doordat hij een vrouw heeft gevonden?”