Van Europa's kampioen tot kampioen dwarsliggen

Nederland wil strengere regels voor asiel. Nederland wil minder immigranten. Nederland doet moeilijk over Griekenland.

In de Europese Unie geldt Nederland als een lastig land. Het lastigste van allemaal. Gunstig of juist gevaarlijk?

Jarenlang kregen Nederlandse Europarlementariërs en ambtenaren in Brussel dezelfde vraag: „Wat is er toch aan de hand in Nederland?” Dat was zo na de dood van Pim Fortuyn, na die van Theo van Gogh, na het ‘nee’ tegen de Europese grondwet en ook weer na de film Fitna.

Nu steunt de PVV de minderheidsregering van VVD en CDA en in de Europese Unie doet Nederland moeilijker dan ooit. Maar in Brussel vraagt niemand nog waar het tolerante en pro-Europese Nederland gebleven is. De collega’s weten het nu wel, zegt D66-Europarlementariër Sophie in ’t Veld. „Nederland is definitief een raar land geworden.”

Barry Madlener, die in het Europees Parlement de PVV-delegatie van vier leden leidt, kreeg na zijn aankomst in Brussel in 2009 ook steeds dezelfde vraag. „Collega’s en buitenlandse journalisten wilden allemaal weten of wij enge mensen waren. ‘Zijn jullie racisten?’”

Die vraag krijgt hij nu nooit meer. „Iedereen weet dat wij grote invloed hebben op het Nederlandse beleid. Het helpt ook dat partijen als de PVV in heel Europa groeien. De collega’s en de journalisten weten dat ze ons serieus moeten nemen.”

Lobbyisten komen vaker bij hem langs. Het Nederlandse persbureau ANP belt hem „om de haverklap”. En als Madlener onbelangrijk was in Brussel, zou een gezaghebbende Europarlementariër als de Britse liberaal Andrew Duff dan ook zo kwaad op hem worden in debatten? „Duff vindt mijn vragen en opmerkingen heel vervelend”, zegt Madlener. „Hij riep een keer door de zaal: ‘You’re a fool, you’re a fool.’”

Duff die scheldt en schreeuwt? In Brussel staat hij juist bekend om zijn scherpe analyses en droge humor.

Door de telefoon vanuit Cyprus zegt Duff dat hij het zich niet herinnert. „Maar het meest waarschijnlijke is dat het klopt.” Duff noemt het „een schandaal” dat de VVD, met wie hij in het Europees Parlement in de liberale fractie zit, koos voor een regering met steun van de PVV. „Het is een racistische partij. De islamofobie van de PVV is racistisch, Britse xenofobe partijen gaan lang niet zover als deze partij.”

Een Europarlementariër die wel bekendstaat als iemand die flink boos kan worden is de Duitse christen-democraat Elmar Brok. Hij zit 31 jaar in het Europees Parlement en hij was kwaad toen hij hoorde dat de Nederlandse geestverwanten zich lieten gedogen door de PVV. Hij sprak zijn CDA-collega’s erop aan. Het CDA in Den Haag stuurde daarna een verzoeningsmissie naar een CDU-congres: Europarlementariër Wim van de Camp en fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma legden in Duitsland uit hoe ingewikkeld de verkiezingsuitslag was geweest, en dat geen andere coalitie lukte.

Barry Madlener merkt er niets van dat Elmar Brok moeite heeft met zijn partij. „Hij is altijd aardig tegen mij. Hij lag laatst onder vuur om iets met belastingen en wij hebben het toen voor hem opgenomen. Daar was hij heel blij mee.”

Amsterdamse hoerenbuurt

In een café bij het Brusselse Schumanplein tekent een topambtenaar een denkbeeldige lijn naar beneden: zo gaat het al jaren met het gezag en de invloed van Nederland in de Europese Unie, zegt hij. Niemand is het referendum over de Grondwet vergeten, in 2005, en daarna de harde onderhandelingen over de begroting omdat Nederland een miljard euro terug wilde hebben. „Als de PVV in de regering was gekomen”, zegt de ambtenaar, „dan was er een forse knik naar beneden ontstaan. Nu is er geen knik, de lijn loopt opeens wel veel schuiner af.”

De Britse Financial Times haalde een paar weken geleden Spinoza, de Gouden Eeuw, de coffeeshops en de Amsterdamse hoerenbuurt erbij om duidelijk te maken hoezeer Nederland het symbool was van openheid en tolerantie. Nederland, schreef de krant ook, was het middelpunt van de Europese integratie. „Maar de laatste maanden is Nederland zonder twijfel het meest dwarse land geworden in de Brusselse strijd over de Europese toekomst.”

Nederland probeert de Europese regels voor asiel en migratie strenger te maken. Nederland bedenkt plannen om werknemers uit Midden- en Oost-Europa tegen te houden. Nederland wil niet dat Bulgarije en Roemenië bij de vrijreizenzone Schengen komen. Nederland bedacht een manier om niet-Europese burgers die zonder visum naar de EU mogen reizen soms tegen te houden. Nederland deed lang moeilijk over steun aan Griekenland. Nederland verzet zich tegen een stijging van de Europese begroting. Nederland heeft een probleem met de Europese Commissie nu het de Zeeuwse Hedwigepolder niet wil laten onderlopen. En het was opnieuw Nederland dat een manier bedacht om streng toezicht te houden op aanstaand EU-lid Kroatië, ook al zijn de onderhandelingen over de toetreding afgerond.

Buitenlandse journalisten in Brussel weten dat Denemarken eenzelfde soort regering heeft als Nederland, een minderheidsregering met steun van de populistische Deense Volkspartij – en meestal weten ze ook nog dat die partij wordt geleid door een vrouw. Maar Geert Wilders kent iedereen. Ze kennen zijn geblondeerde haren, ze weten over zijn film en over zijn optreden bij Ground Zero. Van Geert Wilders weten ze ook vaak bijna letterlijk wat hij in Den Haag heeft gezegd over Griekenland of ‘visavrij reizen’ op de Balkan. Diplomaten uit Hongarije, het land dat de afgelopen zes maanden EU-voorzitter was, kunnen de woorden ‘Tweede Kamer’ correct uitspreken. „Finland houden we ook in de gaten na de verkiezingswinst van de Ware Finnen, maar voordat we met een voorstel komen, gaan we precies na wat er in het Nederlandse parlement is gezegd. Dat kan ons voorstel maken of breken.”

Er is nog iets waardoor Nederland meer opvalt dan andere EU-landen met extreme bewegingen. „Jullie ministers presenteren zich zo op z’n Nederlands”, zegt een diplomaat. „Bijna elke minister staat buiten bij de journalisten uit zijn eigen land stoer te doen en in de vergaderzaal zijn ze meegaand. Nederlandse ministers doen binnen alsof ze nog bij de ingang staan.”

Er zijn ook diplomaten die zeggen dat dat meevalt – in de vergadering zijn Nederlandse bewindslieden lang niet altijd stoer. Als ze harde kritiek krijgen, zeggen ze vaak: „We moeten wel, want de Tweede Kamer...” Collega-ministers weten dan dat ze bedoelen: „We moeten wel, want Geert Wilders...”

Ook in onderhandelingen met de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de EU, is volgens Brusselse bronnen dat steeds het argument waarmee Nederland zijn zin probeert te krijgen: ‘De Tweede Kamer dwingt ons.’ Ambtenaren vinden dat weinig overtuigend omdat het niet over de inhoud gaat – ieder land heeft zijn eigen binnenlandspolitieke problemen.

De Britse Europarlementariër Andrew Duff maakt zich al heel lang zorgen over het groeiende anti-Europese gevoel in Nederland. En ja, zegt hij, Nederland is een land geworden dat niks van Europa moet hebben. Duff is nu vooral ongerust over de nauwe contacten van de Nederlandse regering met de Britse. „Het felle nationalisme dat je ziet in grote delen van het Britse establishment kan grote invloed hebben op de politiek in Nederland.” De twee landen delen al het „idiote idee”, zegt Duff, „dat de EU kan overleven en zelfs méér kan doen zonder dat je extra geld geeft”.

Maar waarom laat Andrew Duff Nederland niet gewoon een land zijn dat minder van Europa is gaan houden? Omdat hij met hart en ziel gelooft in de Europese eenwording en er zeker van is dat de EU-landen de komende jaren veel intensiever met elkaar moeten gaan samenwerken, economisch en politiek. Het Europees verdrag, zegt hij, zal veranderd moeten worden. „In Nederland zal er weer een referendum komen en volgens mij zijn nu alleen D66 en GroenLinks nog vóór Europa.”

Een Nederlandse topambtenaar die al wat ouder is, zegt dat Nederland al heel lang bij de „zuinige landen” in Europa hoort en ook vroeger „knap lastig” was in Brussel: over de interne markt, transport, uitbreiding. „We zijn altijd nuchter geweest over de Europese samenwerking. Dat was onder Drees al zo.” Wel nieuw, zegt hij, is dat die kritische houding nu niet alleen in de Brusselse vergaderingen, maar ook in Nederland zelf wordt „uitgedragen”.

Als je anders over je eigen belangen denkt, zoek je in Europa andere vrienden – Groot-Brittannië bijvoorbeeld. Mark Rutte en de Britse premier David Cameron werken graag samen. Of je zoekt je vrienden op een andere manier – zoals minister van Asiel en Migratie Gerd Leers, die Europa rondreist met een Engelse vertaling van de Nederlandse plannen om gezinsmigratie moeilijker te maken. Hij weet precies welk land welke problemen heeft met asiel en migratie en hoe hij collega-ministers dan moet aanspreken.

Melaatsheid

Het is wennen voor Europa, zegt CDA-Europarlementariër Wim van de Camp. „We zijn van een loyale founding father een eurosceptisch land geworden.” Op een terras in Brussel, tegenover het Europees Parlement, zegt Van de Camp dat Nederland niet als raar wordt gezien. „Ik zeg het liever zo: we staan in the picture. Lastige kinderen krijgen altijd de meeste aandacht.” Nederland moet ook niet denken dat het alleen staat. „Ik ga onszelf niet de melaatsheid aanpraten. Er waait een koude, nationalistische wind door Europa.”

Maar hij ziet wel dat het buitenland voor Nederland „de boze buitenwereld” wordt. „Dat gebeurt onder invloed van de PVV, maar ook van de economische crisis, de angst voor multiculti, de grensoverschrijdende criminaliteit. Nederland heeft de neiging om Europa als een verlengstuk te zien van de globalisering, niet als bescherming daartegen.” Van de Camp zegt ook tegen zijn collega’s in Den Haag dat ze Europa anders moeten zien. „In mijn eigen partij zijn de meeste mensen het met mij eens. In het kabinet ligt het moeilijker.”

Met zijn PVV-collega’s heeft Van de Camp in Brussel weinig contact. „Als het Nederlands belang in het geding is, wil Madlener in de benen komen en mij opzoeken. Maar verder vaart hij een scherpe PVV-koers.”

Madlener zegt ook dat hij zijn collega’s van VVD en CDA niet vaak spreekt. Hij gaat vooral om met Europarlementariërs van de Britse UKIP, die fel tegen de EU is, de Deense Volkspartij, de Ware Finnen en Lega Nord. Hij vermijdt contact met het Vlaams Belang of het Franse Front National van Marine Le Pen. Madlener is er trots op dat de reputatie van Nederland in Europa verandert. „Nederland dacht altijd: als we braaf zijn en veel betalen, hebben we invloed. Onder druk van de PVV houden we een steviger verhaal. Wij hijgen in de nek van de ministers en dat helpt hen om hier te scoren.”

Sicco Mansholt

De extra controle voor Kroatië kwam er door Nederland. De regel voor landen die vrijgesteld zijn van de visumplicht ook. De kans dat Bulgarije en Roemenië binnen een jaar bij Schengen horen, is klein – door Nederland. Maar diplomaten uit Midden- en Oost-Europa zeggen dat Nederland moet uitkijken: het verliest in hun regio hard sympathie en dat gaat geld kosten. „Wij zien dat Nederland ons onze Europese integratie niet gunt. Beslissingen over buitenlandse investeringen moet je natuurlijk maken op rationele gronden, maar goodwill speelt altijd een rol.”

De Poolse, conservatieve Europarlementariër Jacek Saryusz-Wolski is, zegt hij, treurig over Nederland. Hij houdt van het land en stuurde zijn zoon naar Rotterdam om er te studeren. Nederland was een grote steun voor Polen in de tijd dat Saryusz-Wolski namens zijn land onderhandelde over toetreding tot de EU. Saryusz-Wolski ging bij oud-Eurocommissaris voor landbouw Sicco Mansholt langs in Friesland. „Er is in Nederland iets helemaal kapotgegaan. Het is van open en pro-Europees een gesloten en xenofoob land geworden. Dat is een grote zorg en een enorm verlies voor Europa.”

Als hij er met Nederlandse christen-democratische collega’s in Brussel over praat, hoort hij over het ‘Wilders-syndroom’ in de samenleving, en dat het CDA niet anders kon dan kiezen voor een regering met steun van Wilders. Saryusz-Wolski zegt dat Nederland als gevolg daarvan prestige in Europa verliest en nu bekendstaat als een egoïstisch land. „Dat Nederland streng was voor Servië begreep ik nog. Daar zat een principe achter: de strijd tegen genocide. Maar het is populistisch om Roemenië en Bulgarije niet tot Schengen toe te laten. Die landen voldoen aan alle criteria.”

Saryusz-Wolski is vooral kwaad over de plannen van minister Kamp (VVD, Sociale Zaken en Werkgelegenheid) om het moeilijker te maken voor werknemers uit Midden- en Oost-Europa om naar Nederland te komen of er te blijven. Polen zien die plannen als anti-Pools. „Nederland gold als land dat Polen goed gezind was. Polen haalde daarom graag ING en Philips binnen.”

Maar Saryusz-Wolski denkt dat het Nederland weinig uitmaakt of het internationaal in aanzien daalt. „Als je egoïstisch wordt, vind je het niet zo belangrijk meer hoe er over je wordt gedacht. Het is aan de Nederlanders om zichzelf terug te vinden.”

Hoopvolle signalen zijn er nog niet voor Saryusz-Wolski. In Straatsburg sprak de Poolse premier Donald Tusk afgelopen week het Europees Parlement toe; Polen is sinds 1 juli tijdelijk voorzitter van de EU. PVV’ er Madlener zei in het debat daarna dat Tusk „de slechtste toespraak ooit” had gehouden. Tusk was een week eerder kritisch geweest over Nederland dat Bulgarije en Roemenië niet bij Schengen wil hebben. Madlener was daar kwaad over en zei dat Tusk van Nederland niks te verwachten had. Nederland wil „geen Poolse werklozen onderhouden”, geen „Griekse pensioenen betalen”. Nederland wil geen „Roemeense bedelaars op straat” of „Noord-Afrikaanse gelukszoekers”. Nederland wil ook geen Europese belastingen en geen EU-lidmaatschap voor Turkije, zei Madlener. „Wat we wel willen is minder Europa.”

Met medewerking van Mark Kranenburg.