Nieuwe blik op zonnerimpels

Geneeskunde De zon maakt de huid rimpelig. Maar hoe? Nieuw onderzoek weerlegt de gangbare theorie daarover. Niet de collageenvezels maar de elastische vezels sneuvelen, door het afweersysteem.

Wim Köhler

Zonlicht veroorzaakt op den duur huidrimpels. De schade ontstaat doordat elastische vezels in de huid kapot gaan door afweercellen die in overmatig zonbestraalde huid doordringen. Deze neutrofiele granulocyten maken enzymen waar de elastische vezels kapot van gaan.

Dat is wat dermatoloog Feiko Rijken ontdekte en zijn resultaten gaan regelrecht in tegen een 15 jaar oude, algemeen geaccepteerde theorie over het ontstaan van huidschade door de zon. In alle medische leerboeken en in populaire tijdschriften met artikelen over de voor- en nadelen van een zongebruinde huid staat dat collageenafbraak de rimpels veroorzaakt. Rijken promoveerde afgelopen woensdag in Utrecht.

De gangbare theorie wil dat ultraviolette straling uit zonlicht de collageenvezels in de huid kapotmaakt. Het collageen sneuvelt door de inwerking van bepaalde eiwitsplitsende enzymen (matrix metalloproteases, MMP’s) die vooral worden uitgescheiden door de cellen waaruit de buitenste huidlaag (de keratinocyten in de opperhuid) is opgebouwd. Het is de theorie van Gary Fisher en John Voorhees van de University of Michigan. Zij publiceerden hun werk in 1996 in Nature en wat later in het onder medici nog gezaghebbender New England Journal of Medicine (13 november 1997).

Het werk van Rijken en zijn promotor Carla Bruijnzeel-Koomen staat lijnrecht tegenover dat van Fisher en Voorhees. Is het schade aan collageen of aan de elastische vezels? Begint de ellende door werking van het afweersysteem of door geprikkelde cellen in de opperhuid?

“Door de publicaties in die vooraanstaande tijdschriften gold de theorie van Fisher en Voorhees al snel als de enig juiste”, zegt Rijken, “maar er is van alles op aan te merken.”

De huid bestaat uit de opperhuid en de daaronder liggende lederhuid. Onderin de opperhuid liggen de basale kerotinocyten waaruit de nieuwe cellen van de opperhuid ontstaan. Die basale cellen rijpen uit, worden plat en vormen uiteindelijk het buitenste huidlaagje dat afslijt.

Daaronder, in de lederhuid liggen millimeterlange collageenvezels en elastische vezels. “Het zijn materialen met elkaar aanvullende eigenschappen”, zegt Rijken. “Collageen zorgt ervoor dat huid goed tegen trekkrachten bestand is.” Huid scheurt niet door collageen. “En de elastische vezels geven de huid zijn veerkracht.” De vezels zijn opgebouwd uit heel verschillende eiwitten en ze vormen netwerken in de lederhuid.

Roodgekleurde huid

De elastische vezels bestaan uit een kern van het moeilijk afbreekbare eiwit elastine met daaromheen een huls van andere eiwitten: de fibrillines. Die begeven het als in de door zonlicht net iets roodgekleurde huid bepaalde afweercellen actief worden. Die afweercellen (neutrofiele granulocyten zijn hier de boosdoeners) komen vanuit de bloedbaan de huid binnen. Dat gebeurt altijd als de huid beschadigd raakt: of het nu door een klap, een snee, een infectie of door zonverbranding is, er komen neutrofiele granulocyten op af om schadelijke indringers of beschadigd weefsel op te ruimen.

In grote lijn komt het erop neer dat in zonverbrande huid, als de granulocyten hun werk doen, de fibrillines verdwijnen, terwijl de moeilijk afbreekbare elastine-eiwitten samenklonteren. “Dat is wat je door de microscoop ziet als je naar stukjes rimpelige huid kijkt”, zegt Rijken. Dermatologen noemen het solaire elastose en het is voor hen bijna synoniem met het begrip photo-ageing, de snelle huidveroudering door de invloed van ultraviolette straling.

Waar zijn Fisher en Voorhees met hun collageenafbraaktheorie in dit verhaal? “Zij verklaren die elastine-ophoping niet goed. Dat is een van de dingen in hun theorie die niet klopt”, zegt Rijken. “Maar er is meer. De matrix metalloproteases die in hun ogen de boosdoener zijn, ontstaan in de keratinocyten in de opperhuid. De schade ontstaat echter daaronder, in de lederhuid.” Volgens Fisher en Voorhees zouden de schadelijke enzymen daarheen diffunderen. Rijken: “Onder de microscoop zie je daar geen aanwijzingen voor. In de bovenlaag van de lederhuid, waar die eiwitafbrekende enzymen als eerste langs moeten komen als ze diffunderen, blijft het collageen juist intact.”

Een commercieel belang was niet uitgesloten bij het ontstaan van de collageentheorie, zegt Rijken ook nog. “De theorie vormt de basis onder diverse antirimpelmiddelen, waaronder vitamine A-zuur. Die zouden beschermen tegen collageenafbraak.” Volgens Rijken heeft vitamine A-zuur vooral een gunstig effect op de ruwheid van zonbeschadigde huid, maar gaat het middel het ontstaan van diepe rimpels niet tegen.

Commerciële kant

Rijken probeerde de theorie van Fisher en Voorhees te weerleggen en de rol van de neutrofiele granulocyten te bestuderen. Zijn speurtocht naar de rol van het afweersysteem had aanvankelijk ook een commerciële kant. “Het onderzoek is ooit geïnitieerd door een bedrijfje dat een middel had ontwikkeld waarmee andere afweercellen – macrofagen – konden worden uitgeschakeld. Die cellen bleken echter geen rol van betekenis te spelen bij photo-ageing en de geldkraan ging dicht.”

Een onderzoek naar medicijnen om photo-ageing tegen te houden – een van de hoofdstukken in Rijkens proefschrift – eindigt met de conclusie dat een sterke afweeronderdrukkende crème (een corticosteroïde) en vitamine E-crème (tegen schadelijke zuurstofradicalen) niet helpen. Een zonnebrandcrème beschermt wel. “Maar tussen tien en vier uit de zon blijven, een hoed en bedekkende kleding dragen, dat is beter. Kijk, je moet gewoon leven natuurlijk, maar je kunt beter voorkomen dat de huid rood wordt in de zon. Zelfs als het nog geen pijn doet, duiken de neutrofiele granulocyten al op in de huid.”