Leidens Ontzet op modern historiestuk

Fotograaf Erwin Olaf is in Leiden bezig een modern versies van historiestukken te maken over Leidens Ontzet in 1574. Museum De Lakenhal en Universiteit Leiden willen de historiestukkentraditie nieuw leven inblazen.

Leiden, 08-07-2011. Erwin Olaf fotografeert in de St. Pieterskerk 'n aantal figuurstukken en stillevens en 'n monumentaal historiestuk in opdracht van Museum De Lakenhal en de Bijzondere Collecties van de Universiteit Leiden. Het thema is Leidens Ontzet. Foto Leo van Velzen NrcHb.

Het is een beetje mistig in de Pieterskerk in Leiden. Vanachter een zuil blaast een rookmachine stoom de immense kerk binnen, waardoor het licht een sferisch, schilderachtig effect krijgt. Op de vloer ligt, met zijn kop op een vierhonderd jaar oude grafsteen, een opgezette hond waarvan de achterpoten zijn afgekloven. Door een van de hoge kerkramen valt een straal zonlicht op een galg. En wanneer er vanuit een van de zijbeuken plots een als Watergeus verklede man tevoorschijn stapt, met pofbroek en hoge laarzen, waan je je echt even in de zestiende eeuw.

De Pieterskerk vormt deze week het decor voor de enscenering van het Leidens Ontzet, de bevrijdingsstrijd die plaatsvond op 3 oktober 1574. De heroïsche opstand tegen de Spanjaarden werd in de afgelopen eeuwen talloze malen verbeeld op historieschilderijen. Die traditie wilden de Universiteit Leiden en Museum De Lakenhal nieuw leven inblazen. En dus gaven ze fotograaf Erwin Olaf de opdracht om een hedendaagse versie van zo’n historiestuk te maken, die straks een permanente plek in De Lakenhal zal krijgen.

De opnames voor de fotoserie – één groepsportret van 2,5 bij 3,5 meter en zes kleinere figuurstukken – duren drie volle dagen. De grote foto wordt in delen geschoten, die later op de computer aan elkaar worden geplakt. In de kerk zijn verschillende hoekjes ingericht als fotostudio, waar oude helmen en lansen, afkomstig uit de collectie van De Lakenhal, klaarliggen als props. Het koor doet voor de gelegenheid dienst als kleedkamer. Hier worden de modellen en figuranten – 36 in totaal, plus twee honden – van gepaste kleding en schmink voorzien.

Met een team van zo’n twintig assistenten, visagisten, setdesigners en cateraars, en met kostuums die vanuit Londen zijn ingevlogen, is dit zijn grootste productie tot nu toe, vertelt Olaf. „Ik ben al twee maanden bezig met de voorbereiding. Het is net een filmset. Alleen moeten mijn modellen acteren op een honderdste van een seconde.”

Olaf baseerde zich voor zijn foto’s op nieuw wetenschappelijk onderzoek naar de gebeurtenissen rond 3 oktober 1574. Lange tijd werd gedacht dat veel Leidenaren destijds van de honger stierven. Maar historici denken nu dat het vooral de pest was die veel slachtoffers eiste.

Ook de mythe dat burgemeester Van der Werf zijn eigen lichaam aan de hongerige bevolking zou hebben aangeboden – een scène die op veel schilderijen staat afgebeeld – wordt in deze nieuwe visie onderuitgehaald. Op Olafs foto zijn de hoofdrollen daarom weggelegd voor stadssecretaris Jan van Hout en bevelhebber Jan van der Does, die destijds van geen opgeven wilden weten.

Helemaal historisch correct wordt het eindresultaat echter niet – er zitten ook typische Erwin Olaf-grapjes in de foto.

Een Spaanse soldaat draagt over zijn historische uniform een hedendaags sm-tuigje. En wie goed kijkt, ziet dat sommige modellen een iPod of een polsbandje van dancefestival Sensation dragen. „Je moet er wel een hedendaagse twist aan geven”, vindt Olaf. „Als je te veel probeert een historisch schilderij na te maken, wordt het kitscherig.”

Anders dan bij de gestileerde historieschilderijen wil Olaf vooral de rauwheid van de opstand weergeven. Zijn uitgehongerde Leidenaren zijn echt lijkbleek, zijn pestlijders werkelijk verminkt. Er lopen in de Pieterskerk dwergen rond, mensen met het Downsyndroom en types zonder tanden, omdat die in het zestiende-eeuwse Leiden ook rondliepen. Olaf: „Op oude schilderijen wordt alles vaak verzacht in beeld gebracht. Maar dankzij nieuwsfoto’s weten we hoe oorlog eruitziet en hoe mager mensen in concentratiekampen waren. Die hardheid zit ook in mijn foto’s.”

Dan komen twee boerenjongens aangelopen, in slobberende broeken die met koorden om hun magere heupen geknoopt zijn. Zij waren het die in de vroege ochtend van 3 oktober een verrassingsaanval deden en met hun bijlen en hooivorken zestig Spanjaarden doodden. Om elkaar in het donker te kunnen zien, bonden ze witte zakdoeken om hun arm. „Echt wit, of smoezelig wit?” wil Olaf nog weten van de conservator geschiedenis van De Lakenhal.

Als Olaf achter zijn camera plaatsneemt, slaat de jolige stemming op de set opeens om. Modellen die de hele ochtend hebben moeten wachten, worden in positie gebracht.

Met een flinke snauw stuurt de fotograaf iedereen die er niets te zoeken heeft tien meter naar achteren. Hij eist opperste concentratie, van iedereen. „Want hoe kan ik anders een mooie foto maken?”

De foto’s zullen vanaf 30 sept te zien zijn op de tentoonstelling ‘Leidens Ontzet. Vrijheidsstrijd & Volksfeest’ in De Lakenhal en de Universiteitsbibliotheek van Leiden.