Een lugubere spionnenstad

Brug tussen oost en west, oeroude smeltkroes van Oriënt en Balkan, stad van bazars, verderf en mysterie. Zo verkoop je Istanbul aan de toerist, en de film Topkapi (Jules Dassin, 1964) was lang een ideale toeristenfolder. Charismatische dieven stelen de dolk van sultan Mehmet 1 ‘met de vier mooiste smaragden ter wereld’. Een Oscar voor Peter Ustinov, maar de echte hoofdrolspeler was Istanbul. „Het Constantinopel van ooit! De parel van het Midden-Oosten! Juweel van de Dardanellen! Istanbul! De moskeeën! De oude steegjes! De forten! De worstelaars! De buikdansers!” En dat was nog maar de filmtrailer.

Talloze Turkse films gebruiken Istanbul als decor: helaas zijn die niet altijd buiten Turkije te zien. Een uitzondering is het luguber broeiende Three Monkeys (Nuri Bilge Ceylan, 2008) waarin vader, moeder en zoon in een verloederd, eenzaam pand tussen spoor, snelweg en Bosporus hun stilte en geheimen koesteren. Hier geen Hagia Sophia of Topkapipaleis, wel een groezelige, ziekgroen gefilmde metropool van alledag.

Voor, tijdens en na de Koude Oorlog was het strategisch gelegen Istanbul vergeven van spionnen. 007 verbleef er al langdurig in de tweede James Bond-film From Russia With Love (Terence Young, 1963 met Sean Connery) om onder meer in een zigeunerkamp de machinaties van SPECTRE het hoofd te bieden. In 1999 keerde Bond, inmiddels Pierce Brosnan, in The World Is Not Enough (Michael Apted) terug op de Maagdentoren, ditmaal om te voorkomen dat een atoombom de Bosporus onbevaarbaar maakt voor Russische olietankers.

Voor filmmakers uit de Turkse diaspora in Duitsland is Istanbul de stad waar je wortels liggen, maar waar je niet meer helemaal thuishoort. De Turks-Duitse filmmaker Fatih Akin toont in Auf der anderen Seite (2007) een Istanbul dat gevaarlijk is als je de mores niet kent. Dat ontdekt de Duitse Lotte als haar Koerdische vriendin Ayten haar in de politiek trekt, waardoor zij hartverscheurend terloops sterft in een achterbuurt. Ook in Akins Gegen die Wand (2004) betekent voor de Turkse rebel Sibel de terugkeer naar Istanbul bijna haar dood: als zij dronken ruzie zoekt, steken mannen haar bijna dood. Past ze zich uiteindelijk aan, dan voelt dat als een tragedie.