Raadsheer Schalken zal nooit zijn gelijk kunnen halen. Reacties op interview vernietigend

Tom Schalken (links) wordt ondervraagd door Wilders' advocaat Bram Moszkowicz. Beeld NOS

Ontslagnemend raadsheer Tom Schalken wilde zaterdag in NRC Handelsblad eens zijn “kant van het verhaal vertellen”. Alleen al die keuze heeft zijn imago verder aangetast. En dat van de rechtspraak, blijkt uit de reacties die volgden in de media.

Schalken (67) werd onderwerp van publiek debat toen hij op 21 januari 2009, namens het Amsterdamse gerechtshof, het OM opdracht gaf tot vervolging van PVV-leider Geert Wilders wegens haatzaaien en groepsbelediging. Later bleek dat hij gedineerd had met arabist Hans Jansen, een getuige-deskundige in het Wilders-proces. Het leidde tot een wraking toen de rechtbank de dinerclub niet wilde horen. Schalken werd vervolgens voor een ‘nieuwe’ rechtbank doorgezaagd over zijn intenties. Probeerde hij getuige Jansen te beïnvloeden? In het interview blikt Schalken terug op een “schandalige behandeling” door de rechtbank.

Dat de aftredende raadsheer-plaatsvervanger zaterdag zo vrijuit sprak wordt hem in de eerste plaats kwalijk genomen door Leendert Verheij, president van het Amsterdamse gerechtshof. Die noemde het “onaanvaardbaar” dat Schalken kritiek uit op werk van collega’s. Het Nederlands Juridisch Dagblad (2 juli) ziet er echter wel enige symboliek in en vat Schalkens carrière als volgt samen:

“Zijn ongewilde traineeship zit er nu op. Na 2,5 jaar veel rollen in het rechtsbedrijf te hebben gespeeld; van rechter c.q. aanklager tot getuige, van getuige tot ‘verdachte’ en van ‘verdachte’ tot thans het zelfgekozen slachtofferschap is de goede man afgezwaaid. En een slachtoffer heeft tegenwoordig spreekrecht, waar Schalken dankbaar gebruik van maakt.”

Andere media, waaronder ook NRC Handelsblad, menen dat Schalken met zijn openbare kritiek de rechtspraak heeft geschaad.

De Volkskrant, Remco Meijer (5 juli)

“Een rechter die het oordeel van andere rechters niet accepteert, doet in feite wat de vrijgesproken Wilders aanvankelijk verweten werd, namelijk het ondergraven van de rechterlijke macht. Tot overmaat van ramp kondigt Schalken in het artikel ook nog een boek aan. Als dat dezelfde verongelijkte toon heeft, schiet Schalken zichzelf nog harder in de voet. Pijnlijk.”

NRC Handelsblad, commentaar (4 juli)

“Zeker, het was voor deze getuige geen leuke ervaring – hij mocht incasseren namens de rechtspraak. Maar hij had het er zelf naar gemaakt. Namelijk door zich niet terug te trekken bij het beruchte etentje waar hij debatteerde met een aanstaande getuige-deskundige. Dat hij daarvoor veel grove publieke kritiek incasseerde is jammer, maar ook eigen schuld. Dan geldt toch: kraag omhoog, beleefd zwijgen en je concentreren op de eventuele volgende zaak. Daarin dient de rechter weer net zo onaangedaan, stoïcijns, neutraal, open en belangstellend voor alle procespartijen te zijn. Rechters staan voor de moeilijke opdracht niet kwetsbaar te zijn, althans zich zo te gedragen. Zij spreken door hun vonnis – dat is het ijkpunt voor het publieke debat. Niet in een boek achteraf, noch door een vraaggesprek in de krant.”

Elsevier, Gerlof Leistra (4 juli)

“Het is dat hij zelf ontslag heeft genomen, anders had hij het moeten krijgen. Terecht noemt president Leendert Verheij van het Amsterdamse Hof het interview van Schalken onaanvaardbaar. Verheij zelf had al eerder afstand van Schalken moeten nemen: het etentje op zich zou al reden moeten zijn geweest voor ontslag. Dat Schalken ook nog eens zijn dagboeknotities over het proces-Wilders in boekvorm laat verschijnen, doet de deur dicht. Van de opbrengst kan hij het beste een spiegel kopen. Zonde van zo’n topjurist die door eigen toedoen verworden is tot het zwarte schaap van de Nederlandse rechtspraak.”

Geenstijl, Johnny Quid (2 juli)

“Raadsheer Schalken neemt met veel trompetgeschal afscheid. Middels een groot interview  in het NRC van vandaag. Hij voelt zich door het slijk gehaald tijdens het Wilders-proces. In tegenstelling uiteraard tot Wilders, die als politicus door iedereen - inclusief zijn tegenstanders - hoffelijk, beschaafd en met eruditie is behandeld.”

Dedagelijksestandaard.nl, Sven (3 juli)

“Waar blijft de algehele verontwaardiging over Tom Schalken? Het is überhaupt not done om het eigen nest te bevuilen, laat staan voor een rechter. Wel vraag ik mij sterk af waarom het zo lang duurt voordat ook anderen hun verontwaardiging hierover publiekelijk uiten. Daar was menigeen in oktober van het vorige jaar immers ook maar weinig terughoudend mee…”

Joop.nl, Han van der Horst, historicus (3 juli)

“Wat een akelige regentenpraat [van president Leendert Verhey]. Veel rechters schijnen te menen dat hun onafhankelijkheid wordt aangetast als iemand zich kritisch over hun handel en wandel uitlaat. (..) In de politiek krijg je elke dag gratis en voor niets recensies. Waarom zouden rechters daarvan gevrijwaard moeten zijn? Waarom zou de kwaliteit van hun functioneren niet ter discussie mogen staan? Zo heeft de wetgever het destijds ook bedoeld want zittingen zijn op bepaalde uitzonderingen na toegankelijk voor het publiek. Het is zeer gebruikelijk dat Kamerleden en ministers na hun aftreden herinneringen ophalen aan hun politieke verleden en op grond daarvan allesbehalve zoete broodjes bakken. En dan zou een uit onvrede afgetreden rechter als Tom Schalken zijn mond moeten houden?”

In de NRC van maandag wordt gesproken van een “catfight in toga”. Juristen buitelen twitterend over elkaar na interview Schalken, aldus het openingsstuk van redacteur Marcel Haenen die Schalken zaterdag interviewde. In het artikel nemen enkele juristen het echter ook op voor de geplaagde raadsheer. Jan Willems, universitair docent internationaal recht, vindt dat de rechtspraak niet door Schalken is geschaad, “maar door de wijze waarop hij is behandeld”.

Hoogleraar rechtspsychologie Peter van Koppen: “De rechtbank Amsterdam heeft meegeholpen Schalken in een openbare rechtszitting af te branden. Ze hadden hem ook zonder camera’s kunnen horen. De rechtbank was alleen bezig met het eigen imago na de eerste wraking.” Dat bestrijdt Polly van Dijk, rechter van de Amsterdamse rechtbank: “We snappen dat het voor raadsheer Schalken moeilijk moet zijn geweest zich als getuige te laten horen door collega’s. Maar Schalken is behandeld als elke andere getuige.”

En zo is een proces over de vrijheid van meningsuiting van een politicus uitgedraaid op een dispuut over de bewegingsvrijheid van rechters. De communis opinio leert dat die alleen via vonnissen mogen spreken, maar ondertussen wordt het debat tussen magistraten in ongekende openheid gevoerd. De vuile was hangt buiten.

Eerder in deze serie:
Buitenland ziet vrijspraak Wilders als definitief einde Nederlandse tolerantie
Nederlandse reacties op vrijspraak Geert Wilders overwegend positief