Anatomie van de laatste zomer in Joegoslavië

Cirkus Columbia. Regie: Danis Tanovic. Met: Mira Furlan, Miki Manojlovic, Boris Ler, Jelena Stupljanin. In: 6 bioscopen ***

De Bosniër Danis Tanovic, vooral bekend om zijn oorlogsallegorie No Man’s Land (Oscar beste buitenlandse film 2001) raakt geagiteerd als je de Balkanoorlogen van de jaren negentig toeschrijft aan eeuwenlang smeulende rancunes tussen Serviërs, Kroaten en Bosniërs.

Dat leidt tot gemakzuchtig semiracisme: laat die geiten elkaar maar afmaken. En het typeert West-Europeanen die zich superieur en veilig wanen, verweet Tanovic mij in januari in Rotterdam. „U leeft nog in een wereld waar het geweld niet onverklaarbaar toeslaat. Toch niet in uw redelijke Nederland, al heeft u zojuist wel fascisten in uw regering toegelaten? Ik weet dat je slechts politici nodig hebt om foute emoties te bespelen en het vliegwiel komt in beweging. Als het bij u zover is, stuur mij dan maar een e-mail met de tekst: Danis, dat zag je weer scherp.”

In Cirkus Columbia laat Tanovic het zien: die eerste granaat die in 1991 insloeg als een donderslag bij heldere hemel. Want hoe logisch de desintegratie achteraf lijkt, in die laatste zomer van Joegoslavië leek een oorlog ondenkbaar. De toen 23-jarige Tanovic bracht de zomer door op een jacht voor de Kroatische kust. Overdag zeilen en zwemmen, ’s avonds met een biertje kijken naar de huizen die in de bergen brandden en granaten die ontploften. „En wij vanaf zee klappen. Wat een idioten waren dat zeg! Dit zou wel snel overgaan.” Een jaar later was Tanovic cameraman in het Bosnische leger.

Cirkus Columbia gaat over zo’n Kroatisch dorp in de bergen dat spoedig zal branden. Het is 1991, Divko Buntic keert uit Duitsland terug naar zijn geboortedorp. Hij is een telg uit een geslacht Kroatische nationalisten en moest ooit zijn land ontvluchten. Nu maakt hij deel uit van de nieuwe macht met zijn Mercedes, zonnebril en jonge trofeevrouw. Divko is terug om zijn ex-echtgenote uit huis te zetten: zij stamt uit een geslacht van communisten, de oude macht. Er is een zoon, Martin: is hij Serviër of Kroaat? Het dorp raakt in de greep van gangsterpolitici en knokploegen die in ‘Nacht und Nebel’ opereren. Op de naburige legerbasis bewaart de Servische commandant de eenheid terwijl zijn troepen al etnische zuiveringen plannen.

Zo ontvouwt zich een anatomie van het stervend Joegoslavië op familie-, politiek en dorpsniveau, door vakman Tanovic soepel en melancholiek verteld zonder overigens diepe registers te halen. Onvergetelijk shot: twee oude geliefden die in een zweefmolen draaien terwijl verderop de eerste granaten inslaan.