Marokko's 'ja' slag voor protestbeweging

Bijna 99 procent van de Marokkanen heeft ingestemd met de nieuwe grondwet. De protestbeweging blijft verweesd achter. „Een deel van het volk zal altijd naar de meester luisteren.”

Als 98,94 procent van de Marokkanen vrijdag ‘ja’ heeft gestemd in het referendum over de nieuwe grondwet, dan behoort Layal Rhanem tot een heel kleine minderheid. Rhanem, een jonge radiopresentatrice in Casablanca, vond de boycot waartoe de protestbeweging had opgeroepen geen goed idee. Ze stemde liever ‘nee’. „Als mijn stem ervoor kan zorgen dat het ja-kamp geen 100 procent behaalt, dan heb ik toch iets gedaan”, zegt ze.

Rhanem heeft niet mee betoogd met de Jongeren van 20 Februari, de beweging die aan de basis lag van het straatprotest, maar ze heeft wel sympathie voor hun eis dat Marokko een parlementaire monarchie wordt. Als niet meer Marokkanen zich bij hen hebben aangesloten, zegt ze, „dan is dat ook omdat de ordediensten en de ‘baltagia’ (knokploegen) mensen op straat hebben afgeranseld, en omdat de overheid een geweldige propagandamachine heeft ingezet ten voordele van het ja-kamp.”

D.G., een jonge landbouwingenieur die zijn naam liever niet in de krant wil, vindt dat maar onzin. „De media hebben niets begrepen van Marokko. Jullie willen zo graag dat wij meedoen aan de Arabische lente, maar Marokko is Tunesië of Egypte niet.” De economie, daar liggen de mensen wel wakker van. „De 20 Februari-beweging vertegenwoordigt alleen zichzelf. De Marokkanen herkennen zich niet in haar eisen.”

Zelf hield D.G. de 20 Februari-beweging voor gezien toen zij samenging met de moslimfundamentalisten van Al-Adl wal Ihsane (rechtvaardigheid en zorg). „Ze zegt wel dat ze voor de scheiding der machten is en voor individuele rechten. Maar ze gaat in zee met een club die precies het tegenovergestelde wil. Dat heeft veel mensen afgeschrikt.”

Hij staat niet alleen met die mening. De populaire rapper Bigg bracht in de aanloop naar het referendum een single uit onder de naam Mabghitch (Niet met mij) als antwoord op de slogan van de actievoerders, Mamfakinch (Wij geven niet op). „Willen jullie echt bestuurd worden door een stelletje ontvasters en een stelletje ‘barbus’ voor wie wij allemaal onrein zijn?”, rapt Bigg.

De ‘ontvasters’, dat zijn de mensen van het collectief MALI, dat strijdt voor de individuele rechten, waaronder het recht om in het openbaar te eten tijdens de vastenmaand Ramadan. Ibtissame Lachgar, een oprichter van MALI, volgde het referendum in Tanger en Nador. Ze stelde er veel onregelmatigheden vast.

„In sommige bureaus in Nador waren er geen stembiljetten voor nee”, zegt Lachgar. „Mensen stemden ook namens hun familieleden want een identiteitsbewijs werd niet gevraagd.”

Dat laatste wordt bevestigd uit onverdachte bron. Ali Bouabid van de partij UFSP, een fervent voorstander van ja, schreef vrijdag op Facebook: „Ik ga stemmen. Ik vraag of men mijn identiteit niet moet verifiëren. Daar houden wij ons niet mee bezig, is het antwoord. Men zet een kruisje achter mijn naam. Ik vraag of ik iets moet tekenen. Het antwoord is nee. Ik zeg: wat belet jullie om kruisjes te zetten achter de namen van de mensen die niet zijn komen opdagen?”

Abdellah Saaf, hoogleraar politieke wetenschappen in Rabat, zat in de commissie die de nieuwe grondwet heeft geschreven. Hij gelooft niet dat er keiharde vervalsing is geweest door de staat. „Die tijd is voorbij”, zegt hij, „tegenwoordig gaat het er veel subtieler aan toe. Er is een geweldige mobilisatie geweest rond de ja-stem, dat klopt, maar netwerken die het regime goedgezind zijn doen dat uit eigen beweging.”

Saaf weerlegt de kritiek dat de grondwetsherziening cosmetisch is. „Mensen die dat zeggen, gaan ervan uit dat Marokko nooit een premier zal hebben die tegen de koning durft in te gaan, dat de verkiezingen altijd vervalst zullen zijn en dat de koning de democratie niet genegen is. Ik ben het met geen van die punten eens. Ik denk dat wat nu op tafel ligt, gaat mogelijk maken om de volgende vijf jaar een nieuw land op te bouwen.”

De overwinning van ja moet wel een beetje gerelativeerd worden. De opkomst (72 procent) is veel hoger dan bij de verkiezingen van 2007 (37 procent), maar lager dan bij vorige referenda. Het gaat ook maar om het percentage van de mensen die hun kiezerskaart hebben opgehaald (13,4 miljoen op 22,5 miljoen kiesgerechtigden). En de cijfers wijzen op desinteresse bij de jongeren: van de stemgerechtigden tussen 18 en 35 jaar oud is 30 procent gaan stemmen.

Hoe dan ook is de overwinning voor ja een zware slag voor de protestbeweging. Volgens Lachgar was het pleit al beslecht toen de koning zelf opriep om ja te stemmen. „Een deel van het Marokkaanse volk zal altijd naar het woord van de meester luisteren”, zucht ze.

Maar professor Saaf heeft wellicht ook gelijk als hij zegt dat Mohammed VI evengoed niets had kunnen doen. „Het is niet alsof de koning met zijn rug tegen de muur stond. Zelfs de protestbeweging eiste zijn vertrek niet, en geen enkele politieke partij heeft om een onmiddellijke parlementaire monarchie gevraagd. Integendeel: ze vroegen zelf om meer tijd voor de overgang. Moest de koning dan de macht afstaan alleen omdat er enkele tienduizenden mensen op straat zijn gekomen?”