Een reserve-raadsheer spreekt

Het geruchtmakende vraaggesprek met raadsheer-plaatsvervanger Tom Schalken in deze krant van zaterdag roept een aantal vragen op. Had hij gelijk met zijn geklaag over de „schandalige” behandeling die de Amsterdamse rechtbank hem had aangedaan, had hij het (zo) mogen zeggen en heeft dit gevolgen voor de rechtspraak? Is getuige Schalken netjes behandeld door de rechtbank Amsterdam?

Feit is dat de getuige lang moest wachten en vijf uur lang tamelijk ongehinderd is doorgezaagd door advocaat Moszkowicz. Dat gebeurde in een fase waarin het proces over de rechtspraak zelf ging. Ook is Schalken in een ongelukkige positie voor de camera’s geplaatst waardoor de beeldvorming in zijn nadeel werkte. Dat laatste had de rechtbank beter kunnen voorkomen. Daarmee heeft de raadsheer dus een punt. In tv-processen is de rechtspraak duidelijk nog lerende.

De rest is gewoon het risico van het vak, waarop een ervaren procesjurist dient te zijn voorbereid. Zeker, het was voor deze getuige geen leuke ervaring – hij mocht incasseren namens de rechtspraak. Maar hij had het er zelf naar gemaakt. Namelijk door zich niet terug te trekken bij het beruchte etentje waar hij debatteerde met een aanstaande getuige-deskundige. Dat hij daarvoor veel grove publieke kritiek incasseerde is jammer, maar ook eigen schuld.

Dan geldt toch: kraag omhoog, beleefd zwijgen en je concentreren op de eventuele volgende zaak. Daarin dient de rechter weer net zo onaangedaan, stoïcijns, neutraal, open en belangstellend voor alle procespartijen te zijn. Rechters staan voor de moeilijke opdracht niet kwetsbaar te zijn, althans zich zo te gedragen. Zij spreken door hun vonnis – dat is het ijkpunt voor het publieke debat. Niet in een boek achteraf, noch door een vraaggesprek in de krant.

Heeft dit gevolgen voor de rechtspraak? Natuurlijk. Voor de buitenwereld is raadsheer Schalken net zo’n rechter als iedere ander achter de rechterstafel. Maar Schalken is een plaatsvervanger, een losse kracht die als superdeskundige incidenteel in toga ‘meezit’ om de rechtspraak voor valkuilen te behoeden. Die constructie is uit nood geboren. Het recht is inmiddels zó ingewikkeld en uitgebreid geworden dat de rechtspraak moeite heeft om in sommige geschillen op niveau partij te geven. Daarom worden specialisten als rechter-plaatsvervanger ingehuurd.

Voor hen is het rechtersambt hoofdrol noch beroepsidentiteit. Bij Schalken die zijn kwaadheid niet de baas kan, wreekt zich dat.

Wat de rechtspraak betreft ging hier een ‘reservespeler’ de mist in. Dat verklaart ook de snelheid waarmee hofpresident Verheij („onaanvaardbaar”; „beschadigt ons aanzien”) hem liet vallen. Dit proces legde een aantal zwakke plekken in de rechtspraak bloot. Daarvan kan nu geleerd worden. Zo levert Wilders onverwacht nog een positieve bijdrage.