Van de onschuld is niets meer over

De Hoge Raad liet vorige maand onverwacht de smaadveroordeling van opiniepeiler Maurice de Hond in stand. Deze bekende Nederlander vertelde overal dat de zogenoemde ‘klusjesman’ de echte dader is van de Deventer moord. Er was immers een ander veroordeeld en wel onherroepelijk. De Hoge Raad vond dat De Hond een „grove en onherstelbare inbreuk op de persoonlijke levenssfeer” pleegde. Daarbij werd expliciet meegewogen dat De Hond een bekende Nederlander is met mediamacht. De klusjesman hoeft als gewone burger niet te accepteren steeds verdacht te worden gemaakt. De Hond had dus geen volledige vrijheid van meningsuiting. Zijn kritiek werd ingeperkt omdat dat „nodig is in een democratische samenleving”, zoals de juridische maatstaf luidt.

Je mond moeten houden in het belang van de rechtsstaat, dat horen we niet vaak. Geen enkele uitlating van Geert Wilders bleek vorige week immers strafbaar. De rechtbank Amsterdam gaf hem in het belang van het godsdienstdebat vrijwel een blanco cheque. Maar het arrest-De Hond van de Hoge Raad laat zien dat Bekende Nederlanders zich soms wél moeten matigen: als ze gaan doe-het-zelven in strafzaken.

Dergelijke stemmen gaan vaker op. Vorige maand publiceerde de Bredase jurist Peter Schouten het boek Trial by media, waarin hij meer beperkende maatregelen bepleit. Wie in een groot strafproces verdachte wordt is vogelvrij, luidt zijn stelling. Van de aanname van onschuld is in het publieke domein niets meer over. Wie had bij Robert M. (Hofnarretje), DSK (kamermeisje) of Benno L. (zwembad) nog de indruk dat ze neutraal werden gepresenteerd? Het frame dat media hanteren is ‘schuldig’ – en het Openbaar Ministerie is die invalshoek graag van dienst. Het recht dat de verdachte beschermt, een eerlijk proces garandeert en de rechter vrije ruimte biedt, is verdampt.

Schouten bepleit daarom een snelprocedure voor smaadzaken, zodat laster „afgestopt” wordt. Een strafbepaling voor wie „stellige publieke uitlatingen” doet over de schuldige in zaken waar de rechter nog mee bezig is. Het negeren van een uitzendverbod, zoals Peter R. de Vries deed, moet zelfstandig strafbaar worden. Met celstraf, wegens „expliciete minachting voor het gezag van de rechter”. Voorafgaand aan arrestaties moeten voortaan de profielpagina’s van de verdachte op sociale media als Facebook en LinkedIn worden gesloten. Zodat media en burgers geen beelden en teksten kunnen plunderen voor hun ‘mediaproces’. Ook het Openbaar Ministerie zou verdachten minder vlot dan nu in een kwaad daglicht moeten stellen. Bij persconferenties van politie, burgemeester en officier dient de advocaat aanwezig te zijn. Die zou een ontlastend betoog kunnen houden. De integriteit van het strafproces staat op het spel. En het vrij functioneren van de rechter, tenslotte ook een mediaburger.

Als een uit de hand gelopen mediastrafzaak wordt door veel juristen inmiddels de kwestie ‘zwemleraar’ gezien. Deze Benno L. maakte zich schuldig aan onzedelijk betasten en fotograferen. Maar na zijn aanhouding vertelde het OM penetratie „niet uit te sluiten”. Waarna in veel media het begrip ‘verkrachting’ opgang deed. Op de persconferentie spraken autoriteiten zonder reserve hun ‘woede’ en ‘boosheid’ uit. Het boze publiek kreeg zo gelijk en de rechter werd alvast toegesproken. Vorig jaar schreef strafdocent Lonneke Stevens (UvA) in het Nederlands Juristenblad al dat de media nu zo krachtig zijn dat het „irreëel” is om te denken dat de rechter zich nog buiten die invloed kan plaatsen.

Toch is het kenmerk van een eerlijk proces dat de verdachte onschuldig is totdat de rechter van diens schuld overtuigd raakt. De vrije ruimte die daarvoor nodig is wordt echter platgewalst. Zowel Schouten als Stevens vindt dat de overheid de plicht heeft om de publieke opinie niet te laten ontsporen. Dat ‘de media’ aan de haal gaan met strafzaken is inmiddels een vast gegeven. Maar hoe kan het eerlijke strafproces erna nog overeind worden gehouden? De geesten worden rijp (gemaakt) voor maatregelen.

Folkert Jensma

Wilt u reageren? Dat kan op: nrc.nl/rechtenbestuur